Kreml mobilizuje Kościół do wojny… o Afrykę

W konfrontacji z Zachodem Rosja poszukuje sojuszników wśród państw Globalnego Południa, zwłaszcza w Afryce. W ostatnim czasie w te działania zaangażował się Rosyjski Kościół Prawosławny (RKP). 29 grudnia 2021 r. RKP podjął decyzję o utworzeniu własnego egzarchatu w Afryce, obejmującego wszystkie państwa afrykańskie. Od tego czasu RKP szybko rozszerza swoją obecność na kontynencie afrykańskim. Jego działalność jest już zauważalna w niemal 30 państwach Afryki, a deklarowane ambicje obejmują rozszerzenie wpływów na cały kontynent.

Rosyjski Kościół Prawosławny służy przede wszystkim jako instrument rosyjskiego reżimu autorytarnego, a jego działania należy postrzegać w kontekście polityki Rosji oraz strategicznych celów Kremla.W Afryce Rosyjska Cerkiew Prawosławna (RCP) realizuje kilka celów:

• zwiększa lojalność lokalnej ludności wobec Rosji, popularyzuje język rosyjski oraz szerzy prorosyjską propagandę;
• wzmacnia pozycje Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej w jej walce o dominującą rolę w światowym prawosławiu;
• tworzy dodatkowe platformy i kanały komunikacji służące promowaniu interesów gospodarczych rosyjskich państwowych korporacji oraz wpływowych urzędników, a jednocześnie przykrywa działalność rosyjskich najemników, służb specjalnych i agentów wywiadu.

Jako narzędzie rosyjskiej soft power RCP szerzy nie tylko prawosławie, lecz konkretnie rosyjskie prawosławie. Jej misja zbliża cerkiew do ideologii i strategicznych narracji państwa rosyjskiego, wrogich zachodnim liberalnym demokracjom.

Działalność w terenie

Przedstawiciele RCP twierdzą, że ich ekspansja do Afryki – na kanoniczne terytorium Patriarchatu Aleksandryjskiego – jest odpowiedzią na uznanie przez patriarchę Teodora II autokefalii Prawosławnego Kościoła Ukrainy (PKU). Twierdzą również, że utworzenie Afrykańskiego Egzarchatu zostało zainicjowane przez prośby afrykańskich duchownych niezadowolonych z opieki duszpasterskiej zapewnianej przez Patriarchat Aleksandryjski. Nie jest to pierwszy przypadek „zawłaszczania terytoriów” przez RCP.W 2021 roku utworzyła diecezję w Armenii, mimo że wcześniej uznawała autorytet Kościoła Ormiańskiego i powstrzymywała się od tworzenia tam własnych struktur.

ROC jest dość optymistyczna co do rozszerzania swojej obecności na kontynencie afrykańskim, uznając go za niezagospodarowane terytorium podatne na rosyjskie wpływy. Wśród sprzyjających czynników rosyjscy duchowni wymieniają pozytywną pamięć historyczną o roli ZSRR w procesie dekolonizacji Afryki, przywiązanie społeczeństw afrykańskich do wartości tradycyjnych (tradycji patriarchalnych), ich skłonność do religijnego i mitologicznego postrzegania świata oraz powszechną biedę i złe warunki życia (tutaj i tutaj). W tych okolicznościach taktyka ROC okazuje się skuteczna. Obejmuje ona zachęty finansowe dla afrykańskich duchownych skłonnych dołączyć do rosyjskiego kościoła, obietnice lepszego życia dzięki rosyjskim projektom edukacyjnym i humanitarnym oraz instrumentalizację pamięci historycznej.

Strategia w Afryce

Początkowa strategia ROC w Afryce stawiała na szybkie rozszerzanie działalności i zwiększanie liczby wiernych, często kosztem jakości duchowieństwa. W latach 2022–23 ROC była krytykowana (tutaj i tutaj) za wykorzystywanie zachęt finansowych jako przekonującego argumentu, by duchowni i wspólnoty dołączyli do jej owczarni.Jednak dziś RKP przywiązuje wielką wagę do jakości swoich agentów wpływu i rozszerza programy edukacyjne dla studentów z Afryki. RKP otwarcie deklaruje cel swojej działalności edukacyjnej: przekształcić afrykańskich studentów w orędowników, którzy będą nie tylko głosić prawosławie, lecz także bronić interesów Rosji.

Dbając o swój wizerunek publiczny, Rosyjska Cerkiew Prawosławna ozdabia swoje projekty w Afryce niskobudżetowymi programami humanitarnymi z udziałem takich postaci jak Maria Lwowa-Biełowa, Komisarz ds. Praw Dziecka przy Prezydencie Federacji Rosyjskiej. Działania te obejmują „humanitarne” i „edukacyjne” inicjatywy oraz budowę dużych kompleksów świątynnych. Pierwszy taki kompleks, w którym znajdą się również szkoła i szpital, planowany jest w Kampali w Ugandzie, naprzeciwko pałacu prezydenckiego.

Za tą fasadą RKP ściśle koordynuje działania z rosyjskimi władzami państwowymi, w tym z organami ścigania, służbami specjalnymi, rosyjskimi najemnikami oraz ministerstwami obrony i spraw zagranicznych. Na przykład przyszły kompleks świątynny w Kampali ma zostać zintegrowany z Rosyjskim Centrum Nauki i Kultury. Podobne bezpośrednie interakcje zachodzą gdzie indziej.Na przykład rosyjscy dyplomaci zarządzają Rosyjskim Duchowym i Kulturalnym Centrum Prawosławnym w Paryżu.

Misja

Religijne odczucia, które rosyjski Kościół szerzy wśród swoich afrykańskich wiernych, wzmacniają rosyjską propagandę i narracje ideologiczne. Tym samym, obok kremlowskiej narracji o rosyjskiej misji ratowania ludzkości przed zgubnym wpływem liberalnych wartości, RKP forsuje narrację o globalnej misji Apostolskiego Kanonicznego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego w celu zachowania „prawdziwej wiary”. Ta narracja stawia RKP w opozycji nie tylko do kościołów obrządku zachodniego, które według przedstawicieli RKP zostały zepsute przez modernizację, lecz także do innych Kościołów prawosławnych, które poparły przyznanie autokefalii PKU.

Centralne miejsce w tej narracji zajmuje przeciwstawienie RKP Patriarchatowi Aleksandryjskiemu. RKP krytykowała (tutaj, tutaj, tutaj oraz tutaj) greckich duchownych za rzekome zapewnianie słabej edukacji duchowej i opieki duszpasterskiej w krajach afrykańskich, oskarżając ich o promowanie hellenizmu, grekofilstwa, neokolonializmu i rasizmu. Te twierdzenia wyraźnie kontrastują z wypowiedziami przedstawicieli RKP sprzed kilku lat.Na przykład w 2016 roku Georgij Maksimow przyznał sukces greckich misjonarzy w Afryce, zauważając: „W ‘czarnej’ Afryce jest już wielu rodzimych konwertytów, szacowanych na pięć do siedmiu milionów afrykańskich prawosławnych. Zwracają się ku wierze i zostają włączeni do życia kościelnego dzięki pracy greckich misjonarzy… Ale my, największy Kościół prawosławny, nie bierzemy żadnego udziału w misji prawosławia w Afryce… Grecy, których jest dziesięć razy mniej niż nas, dźwigają ciężar misyjny.”

Ta zmiana podkreśla metody ROC polegające na wykorzystywaniu narracji historycznych i współczesnych krzywd, aby przedstawiać się jako prawdziwy strażnik prawosławia, jednocześnie rozszerzając swoje wpływy pod przykrywką działań religijnych i humanitarnych. Zbieżność działań ROC z celami rosyjskiego państwa uwydatnia skoordynowany wysiłek na rzecz poszerzania ideologicznego i geopolitycznego zasięgu Rosji w Afryce.

Rosyjski Kościół Prawosławny konstruuje swoje narracje i propagandę zgodnie z ogólnymi ramami rosyjskich narracji strategicznych. Filary tego tworzenia narracji to uzbrojona pamięć historyczna oraz rzekomy konflikt wartości.

Uzbrajanie pamięci historycznej

Wykorzystując historyczne wspomnienia o roli ZSRR w dekolonizacji, ROC twierdzi, że Rosja nigdy nie była mocarstwem kolonialnym i nie uczestniczyła w kolonizowaniu Afryki.ROC wzbogaca swoją narrację o „misji ratowania dusz” o wątki wyzwalania Afryki spod wpływu innych Kościołów, które „splamiły się, uczestnicząc w handlu niewolnikami, wspierając kolonizatorów, a także konflikty międzyplemienne”, zachęcały do „ludobójstwa w Rwandzie”, a w ostatnich latach „rozczarowały Afrykanów, odrzucając biblijne nauczanie moralne na rzecz homoseksualizmu, transpłciowości, feminizmu itd.”.

Rosyjska narracja o jej dekolonialnym dziedzictwie w Afryce jest silnie powiązana z narracją o wyłącznej roli narodu rosyjskiego jako wyzwolicieli Europy od nazizmu podczas II wojny światowej.

Jednocześnie obecna rosyjska wojna z Ukrainą oraz konfrontacja Rosji z Zachodem są przedstawiane jako niedokończony proces dekolonizacji lub dewesternizacji. Kościół przedstawia Rosję jako mocarstwo niekolonialne, bojownika przeciwko zachodniemu neokolonializmowi oraz moralnego obrońcę przed liberalnymi wartościami, które są przedstawiane jako sprzeczne z nauczaniem biblijnym.

Wartości tradycyjne

Rosyjskie przywództwo postrzega Afrykę jako ważnego sojusznika w promowaniu „wartości tradycyjnych” w ramach szerszej walki między dwoma systemami wartości. „Konflikt wartości” to rosyjska narracja strategiczna wykorzystywana do ujmowania jej konfrontacji z Zachodem oraz wojny z Ukrainą jako kwestii egzystencjalnej.Przedstawiciele Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego (RKP) uważają, że społeczeństwa afrykańskie sprzyjają tzw. wartościom tradycyjnym, które mają charakter patriarchalny i patrymonialny, co przyczynia się do przychylnego stosunku narodów afrykańskich do Rosji. W swojej retoryce skierowanej do afrykańskich odbiorców Rosjanie podkreślają „wartości rodzinne”, zestawiając je z zachodnimi koncepcjami równości płci oraz prawem do samowyrażania się.

Rosyjski program ochrony wartości tradycyjnych jest częścią szerszego celu, jakim jest pozbawienie wartości liberalnych, takich jak prawa człowieka, ich uniwersalnego statusu oraz demontaż porządku światowego opartego na zasadach Zachodu. Na przykład patriarcha RKP Cyryl zaproponował opracowanie i międzynarodowe przyjęcie Konwencji o Prawach i Ochronie Rodziny, zamierzając włączyć kraje afrykańskie w jej omawianie i promowanie. Posunięcie to stanowi przykład tego, w jaki sposób Rosja dąży do instrumentalizacji idei ochrony wartości tradycyjnych w opozycji do praw człowieka.

Kluczowe jest zrozumienie, że narracja o ochronie wartości tradycyjnych stanowi rdzeń rosyjskiej polityki oraz jej strategicznej narracji o obronie ludzkości przed wartościami liberalnymi.Pozornie atrakcyjna chrześcijańska retoryka RCP o „ochronie tradycji, tradycyjnych wartości, rodziny” i podobnych tematach służy maskowaniu leżącej u podstaw rosyjskiej propagandy autorytaryzmu.

Kościół jako narzędzie polityki zagranicznej

Rosyjski Kościół Prawosławny w znacznym stopniu wpływa na rosyjską politykę zagraniczną zarówno moralnie, jak i instytucjonalnie. Służy jako narzędzie rosyjskiej miękkiej siły i działa jako podmiot polityczny. Kluczowe elementy rosyjskiej ideologii, takie jak koncepcje „ruskiego świata”, rosyjskiego mesjanizmu oraz tradycyjnych wartości, są kształtowane w ramach Kościoła. Istotne kwestie obejmują indoktrynację rosyjskiego wojska nauczaniem RCP oraz zbliżenie Kościoła do Armii Rosyjskiej i skrajnie prawicowych tradycjonalistów. W istocie RCP stał się kanałem promowania idei propagatorów rosyjskiego faszyzmu, takich jak Aleksandr Dugin i Konstantin Małofiejew.

RCP w Afryce jest niewielkim, lecz skutecznym instrumentem rosyjskiej polityki. Walka o Afrykę ma w dużej mierze charakter ideologiczny i aksjologiczny. Celem „działalności misyjnej” RCP jest wytworzenie emocjonalnego przywiązania do Rosji w społeczeństwach afrykańskich poprzez rzekomo wspólne wartości.Chociaż trudno jest dokładnie przewidzieć rezultat działań Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, połączenie miękkiej siły rosyjskiej propagandy i dyplomacji kulturalnej z religią mogłoby pomóc Rosji osiągnąć pożądany rezultat skuteczniej niż działalność rosyjskich ośrodków kultury i kontrolowanych mediów.