Struktura rosyjskich operacji FIMI

Rosyjskie kampanie dezinformacyjne nie są tylko luźnym zbiorem przypadkowych kłamstw – są wytworem starannie zbudowanego systemu. System ten doskonale obrazuje góra lodowa: najgłośniejsze prokremlowskie podmioty tworzą widoczny wierzchołek, poniżej którego znajduje się ukryta część szerszej struktury.

Na każdego oficjalnego rządowego lub kremlowskiego propagandystę działającego w hojnie finansowanych przez państwo kanałach rosyjskiej telewizji przypada szereg mniej lub bardziej widocznych kanałów – stron internetowych, blogów, kont w mediach społecznościowych, influencerów i pseudokomentatorów, którzy nagłaśniają, zaprzeczają, wyśmiewają, podkręcają, kwestionują lub zaciemniają przekaz. A wszystko po to, by realizować szerszy cel Kremla, jakim jest zdominowanie przestrzeni informacyjnej.

Rosyjskie operacje manipulacji informacjami i ingerencji w informacje (FIMI) bazują na szerokim, dobrze finansowanym i stworzonym specjalnie do tego celu systemie, który składa się z części widocznych i niewidocznych. Obejmuje on zarówno elementy państwowe, jak i niepaństwowe. Jest elastyczny, doskonale się dopasowuje i wykorzystuje ukierunkowane podejście, aby kształtować opinie i wpływać na zachowania odbiorców w krajach sąsiadujących z Rosją i bardziej odległych miejscach.

Wcześniejsze badania dotyczące rosyjskich działań dezinformacyjnych i manipulacyjnych dostarczyły informacji na temat złożonego systemu kryjącego się za kremlowskimi kłamstwami. Porównywano go do cyfrowej hydry z wieloma ramionami i zdolnością do zmieniania się i przekształcania pod presją.

Trzeci raport ESDZ na temat zagrożeń FIMI rozwija wcześniejsze ustalenia badaczy i daje świeże spojrzenie na system kryjący się za rosyjskimi operacjami FIMI, ukazując go przez pryzmat wskaźników technicznych i behawioralnych. To nowy sposób obserwacji stron internetowych, kont w mediach społecznościowych i innych kanałów cyfrowych wykorzystywanych w manipulacji informacjami, który pozwala zobaczyć więcej niż tylko wierzchołek góry lodowej.

Kilka słów na temat wskaźników

Część kontrolowanych i finansowanych przez państwo rosyjskie źródeł lubi obnosić się ze swoimi powiązaniami z Kremlem. Warto zwrócić uwagę na (nie)sławną, publiczną wypowiedź redaktor naczelnej RT, która stwierdziła, że istnienie kierowanej przez nią telewizji jest równie ważne, jak istnienie rosyjskiego ministerstwa obrony. Jednocześnie RT prowadzi pewne „projekty”, których prawdziwe pochodzenie i źródła finansowania są starannie ukrywane.

W wielu przypadkach, kiedy informacje dotyczące finansowania, kontroli redakcyjnej lub zarządzenia danym kanałem są celowo ukrywane, można wykorzystać zestaw wskaźników technicznych i behawioralnych, aby ustalić te brakujące informacje.

Wskaźniki techniczne obejmują podpisy cyfrowe, schematy hostingu, własność domen i inne ślady techniczne, które umożliwiają zidentyfikowanie infrastruktury cyfrowej kryjącej się za operacjami FIMI.

Wskaźniki behawioralne odnoszą się do wzorców aktywności dotyczących tworzenia i rozpowszechniania treści oraz zaangażowania (np. schematy automatycznej ponownej publikacji, wzorce językowe, stosowanie AI itp.).

Wskaźniki te, rozpatrywane razem, pozwalają w sposób systematyczny klasyfikować prokremlowskie źródła dezinformacji pod względem ich bliskości z Kremlem, a także umożliwiają lepsze zrozumienie ich pozycji w całym systemie manipulowania informacjami i opracowywanie lepiej ukierunkowanej i bardziej efektywnej odpowiedzi.

Cztery poziomy struktury FIMI

Oficjalne kanały państwowe

Wierzchołek góry lodowej FIMI stanowią kanały, które w najbardziej otwarty i jawny sposób pokazują swoje powiązania z Kremlem, tj. oficjalne kanały państwowe. Zaliczają się do nich rosyjskie władze, instytucje oraz ich przedstawiciele, którzy wyrażają oficjalne stanowisko Rosji.

Na przestrzeni ostatnich lat główny dezinformacyjny przekaz płynął z Kremla i od przedstawicieli władz, takich jak minister spraw zagranicznych czy szef rosyjskiej agencji wywiadowczej. W wielu przypadkach to oni dyktowali reszcie systemu ton nagłaśniania pewnych fałszywych narracji. W niektórych przypadkach sami rozpowszechniali teorie spiskowe z anonimowych źródeł, wynosząc je na najwyższy poziom polityczny. Te oficjalne kanały mają też dostęp do międzynarodowych forów, które często wykorzystują, aby legitymizować prokremlowską dezinformację na najwyższym szczeblu politycznym.

Źródła kontrolowane przez państwo

Kolejną warstwą góry lodowej są źródła kontrolowane przez państwo, które są finansowane, zarządzane i objęte kontrolą redakcyjną przez podmioty państwowe lub wyznaczone przez państwo. Ich powiązania z państwem rosyjskim pozostają jawne.

Do tej kategorii zalicza się większość rosyjskich federalnych kanałów telewizyjnych, takich jak RT czy Sputnik. Wiele z nich jest objętych sankcjami UE za wspieranie rosyjskiej inwazji na Ukrainę.

Kanały powiązane z państwem

Jeszcze głębiej położoną warstwę góry lodowej FIMI, znajdującą się tuż pod linią wzroku, tworzą źródła powiązane z państwem, które działają pod nadzorem państwowym, ale publicznie nie ujawniają swoich powiązań. Funkcjonują one w szarej strefie, ukrywając informacje o swoim pochodzeniu i zacierając granice między wpływami władz, mediów i podmiotów internetowych, aby realizować określone cele polityczne i strategiczne. Ich zadaniem jest kształtowanie narracji, manipulowanie opiniami, podsycanie podziałów i działanie w nieprzejrzysty sposób. Powiązanie ich z konkretnym sprawcą (np. Kremlem) wymaga badań i stałych wysiłków.

Dobrym przykładem tego rodzaju źródła może być NewsFront. Portal ten jest zarejestrowany na terenie bezprawnie zajętego Krymu i działa w wielu językach europejskich, określając swoją działalność jako „dziennikarstwo dokumentalne”. Tak naprawdę został założony przez osoby blisko związane z państwem rosyjskim i mające związki z rosyjskimi służbami wywiadu zagranicznego. Od lat publikuje on prokremlowskie narracje i jest zaangażowany w szersze operacje manipulowania informacjami w internecie, nagłaśniając rosyjski przekaz. Działania NewsFront w Internecie były ujawniane przez platformy internetowe i rządy, co pokazywało, że w niektórych przypadkach informacje z otwartych źródeł muszą być uzupełniane o poufne lub zastrzeżone dane, aby możliwe było wiarygodne powiązanie ich z danym kanałem.

Innym przykładem jest kampania Doppelganger, wielostronna operacja FIMI mająca swoje źródło w Rosji, w której uczestniczyła cała sieć nieprawdziwych stron internetowych i która była wymierzona w Ukrainę i wybory do Parlamentu Europejskiego.

Kanały zbieżne z państwowymi

Jeszcze niżej w szarej strefie rosyjskich struktur FIMI znajdują się kanały FIMI zbieżne z państwowymi. To źródła, których przy obecnym stanie wiedzy nie można powiązać z kontrolą lub finansowaniem przez państwo. Jednak zestaw pewnych wskaźników technicznych i behawioralnych (takich jak wspólna infrastruktura, schematy systematycznego rozpowszechniania tych samych narracji dezinformacyjnych) wskazuje na wysoką i powtarzalną zbieżność z innymi znanymi i sklasyfikowanymi już częściami rosyjskiej infrastruktury FIMI.

Kanały zbieżne z państwowymi, takie jak konta w mediach społecznościowych, blogi lub strony internetowe podszywające się pod inne źródła, odgrywały istotną rolę w niedawno ujawnionych rosyjskich operacjach wywierania wpływu, np. „Fałszywej Fasadzie” lub ”Portal Kombat”.

Jak dotąd nie udało się ich powiązać z podmiotem państwowym (np. Kremlem) – być może potrzeba jeszcze dodatkowych danych – jednak wciąż odgrywają one systemową rolę w operacjach FIMI i są integralną rosyjskiego systemu FIMI.

Wiedza to potęga

Mapowanie podmiotów rozpowszechniających dezinformację z uwzględnieniem ich bliskości do Kremla to więcej niż tylko zadanie klasyfikacyjne – jest niezbędne do zrozumienia, jak działa rosyjska machina manipulacyjna.

Im lepiej zrozumiemy jej strukturę i sposób działania, tym lepiej będziemy przygotowani do reagowania. Nie dajmy się oszukać – sięgnijmy po pełną wersję trzeciego raportu ESDZ na temat zagrożeń FIMI.