Маніпуляванне інфасферай, рэпрэсіі супраць народа і пабудова культу Лукашэнкі
Прайшло тры гады з часу маніпуляцый і фальсіфікацый беларускіх уладаў на прэзідэнцкіх выбарах у гэтай краіне 9 жніўня 2020 года. Гэтыя жорсткія выбарныя махінацыі прывялі, мабыць, да найбуйнейшых за ўсю гісторыю Беларусі пратэстаў, якія сабралі разам людзей з усіх слаёў грамадства. Відэа і фота беларусаў сярод сотняў тысяч пратэстоўцаў распаўсюдзіліся ў сацыяльных сетках. Ашаломлены Лукашэнка атрымаў падтрымку з боку Масквы, каб з неспасціжнай жорсткасцю і сілай расправіцца з простымі людзьмі Беларусі.
Мы перыядычна публікуем агляды сітуацыі з палітвязнямі, праваабаронцамі, прадстаўнікамі грамадзянскай супольнасці, журналістамі, дзеячамі апазіцыі і простымі людзьмі, якіх рэжым імкнецца прымусіць замаўчаць. У 2021 годзе мы падсумавалі сітуацыю па сканчэнні года і прадставілі гэты абноўлены даклад. З таго часу Лукашэнка публічна заяўляў, ледзь не выхваляючыся, што ён — дыктатар.
Паляванне на актыўнасць у Інтэрнэце набыло новыя формы, што часта прыводзіць да драконаўскіх турэмных прысудаў, распаўсюджвання зневажальных звестак або да патрабаванняў аб публічным пакаянні, накіраваных не толькі супраць апазіцыі, але і супраць усіх, хто адважыцца выступіць супраць рэжыму і яго злачынстваў.
Лета 2023 года: рэпрэсіі не запавольваюцца
На жаль, большасць навін дрэнныя. Мы падсумоўваем сітуацыю з дапамогай некалькіх ключавых лічбаў і фактаў.
Рэжым рэпрэсаваў больш за 100 000 чалавек шляхам арыштаў і затрыманняў, звальнення людзей з працы ці прымушэння да жыцця ў выгнанні, а таксама шляхам распачынання адміністрацыйных ці крымінальных спраў. Улады ўнеслі тысячы людзей у спіс меркаваных «экстрэмістаў» і заключылі іх у турму па палітычных матывах, у тым ліку лаўрэата Нобелеўскай прэміі міру Алеся Бяляцкага. Дзяржава назвала сотні СМІ і акаўнтаў у сацыяльных сетках «экстрэмісцкімі» і адправіла людзей у турму за тое, што яны проста паставілі падабайкі кантэнту у Інтэрнэце або пакінулі каментар пад пастом у Telegram. Тым часам прапаганда рэжыму параўноўвае Лукашэнку з Ісусам і заклікае беларусаў у выгнанні вярнуцца.
Па стане на 8 жніўня 2023 года Праваабарончы цэнтр «Вясна» выявіў 1485 палітвязняў у Беларусі. Арганізацыі таксама вядома пра больш за 3400 асуджаных па палітычна матываваных крымінальных справах. Гэтыя лічбы пацвярджаюць устойлівую тэндэнцыю да росту выпадкаў палітычнага пераследу. Больш падрабязную інфармацыю пра Цэнтр «Вясна» глядзіце ў нашым артыкуле аб яго дзейнасці за кастрычнік 2022 года.
Згодна з нядаўнім дакладам міжнароднай праваабарончай арганізацыі «Цэнтр права і дэмакратыі», агульная колькасць ахвяр рэпрэсій, якія ідуць у краіне з мая 2020 года, на дадзены момант перавышае 136 000 чалавек. Дзесяць чалавек былі забіты і каля 1500 зняволены ў турму па палітычных матывах, прычым некаторыя ўтрымліваюцца ў бесчалавечных умовах. Улады адвольна затрымалі больш за 35 000 беларусаў і прымусілі больш за 100 000 чалавек збегчы з краіны.
Уступіць у кантакт з «экстрэмістам» і трапіць у турму
Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі і КДБ бесперапынна і без наяўнасці на тое прававых падстаў саджаюць людзей у турму за іх нібыта дачыненне да тых, хто занесены ў чорны спіс як «экстрэмісты». У гэтым «экстрэмісцкім» спісе зараз больш за 3000 імён, сярод якіх нямала работнікаў СМІ і блогераў.
Акрамя таго, Міністэрства інфармацыі дадало ў спіс тысячы СМІ і акаўнтаў у сацыяльных сетках. Толькі 4 ліпеня 2023 года беларускі суд дадаў у яго 114 акаўнтаў. Беларуская асацыяцыя журналістаў зараз лічыцца «экстрэмісцкім фарміраваннем». Больш падрабязны храналагічны спіс рэпрэсій супраць беларускіх СМІ і іх работнікаў можна знайсці тут, тут і тут.
Знікненні
Адной з трывожных падзей, на думку ПЦ «Вясна» і іншых праваабаронцаў, з’яўляецца шматмесячная ці поўная адсутнасць інфармацыі аб месцазнаходжанні і ўмовах утрымання вядомых апазіцыйных лідэраў і грамадзян, у тым ліку Віктара Бабарыкі, Марыі Калеснікавай, Сяргея Ціханоўскага, Мікалая Статкевіча, Максіма Знака, Ігара Лосіка, Алены Лазарчык і Андрэя Пачобута. Іх і многіх іншых месяцамі трымаюць у строгай ізаляцыі і без сувязі са знешнім светам. Сярод іх некалькі сябраў ПЦ «Вясна», у тым ліку яго старшыня і лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру Алесь Бяляцкі. Іншае пытанне тычыцца прычын смерці палітвязняў Вітольда Ашурка, Мікалая Клімовіча і Алеся Пушкіна.
Праваабаронцы таксама паведамляюць пра працяг рэпрэсій супраць свабоды выказвання меркаванняў, уключаючы пакаранне за падабайкі, пастаўленыя кантэнту ў Інтэрнэце. Адным з нядаўніх прыкладаў з’яўляецца справа 29-гадовага Дзмітрыя Папкова, якога прыгаварылі да двух гадоў пазбаўлення волі за дзве падабайкі, пастаўленыя пад пастамі з крытыкай Лукашэнкі ў рускамоўнай сацыяльнай сетцы «Однокласснікі» (OK) у 2021 годзе.
Чытайце наш папярэдні аналіз рэпрэсій у Беларусі тут і тут.
Публічнае пакаянне і экстрэмісты
У межах сваёй кампаніі запалохвання дзяржаўныя СМІ працягваюць публікаваць «пакаянныя» відэа. У красавіку 2023 года адзін арыштаваны, спасылаючыся на свае крытычныя каментары на асабістай старонцы ў Facebook, заявіў у так званым «інтэрв’ю» галоўнаму дзяржаўнаму тэлеканалу «Беларусь 1»: «Я вельмі шаную магчымасць публічна прынесці свае прабачэнні кіраўніку дзяржавы на галоўным тэлеканале. Я прызнаю, што паводзіў сябе дрэнна, брудна і па-дзіцячы». EUvsDisinfo не будзе даваць спасылкі на такія матэрыялы або садзейнічаць іх прасоўванню.
Рэпрэсіі неабходны, папраўчыя калоніі — гэта санаторыі, а вы, калі ласка, вяртайцеся
Дзяржаўная прапаганда характарызуе гэтыя працяглыя рэпрэсіі як неабходны і прымальны, нязначны грамадскі працэс. У вядомым рэпартажы на тэлеканале «Беларусь 1», які выйшаў у ліпені 2023 года, хвалілі ўмовы ў папраўчых калоніях, прадстаўляючы іх як санаторыі. У рэпартажы таксама былі паказаны «інтэрв’ю» з палітвязнямі, якія, верагодна, пад ціскам называлі сябе звычайнымі злачынцамі.
У апошнія тыдні дзяржаўная прапаганда стала часцей рэкламаваць так званую ініцыятыву «бяспечнага вяртання», якую Лукашэнка запусціў у лютым 2023 года. Яго ўказам была створана спецыяльная дзяржаўная камісія, якая складаецца з дзяржаўных чыноўнікаў і прапагандыстаў, для разгляду асобных выпадкаў беларусаў, якія жывуць за мяжой і не здзяйснялі сур’ёзных — гэта значыць тых, якія цягнуць за сабой шматгадовыя турэмныя тэрміны — палітычна матываваных крымінальных злачынстваў, але баяцца вярнуцца ў Беларусь. Камісія дае гарантыі таго, што пасля публічнага пакаяння магчыма «бяспечнае вяртанне». Як паведамляецца, за апошнія месяцы ў камісію паступіла ўсяго некалькі дзясяткаў заявак, што сведчыць аб тым, што беларусы, якія жывуць за мяжой, сустрэлі гэтую ініцыятыву з глыбокім недаверам.
Заклік да больш актыўнай ідэалагічнай работы
Ініцыятыва, здаецца, была заклікана прадэманстраваць, што палітычныя апаненты нібыта прызнаюць свае памылкі і лічаць жыццё ў Беларусі лепшым, чым жыццё за мяжой. Магчыма, улады скарыстаюцца ёй у рамках падрыхтоўкі да парламенцкіх і прэзідэнцкіх выбараў, што маюць адбыцца у 2024-2025 гадах. На сустрэчы 28 ліпеня са спікерам Савета Рэспублікі Наталляй Качанавай Лукашэнка заклікаў да больш актыўнай ідэалагічнай работы і ўскосна спаслаўся на пратэсты 2020 года, заявіўшы: «Трэба зрабіць так, каб не расхісталася краіна і грамадства, як гэта было раней».
У вялікім «інтэрв’ю», якое выйшла на тэлеканале «Беларусь 1», малады чалавек запэўніў, што «ініцыятыва па вяртанні» працуе і што ён адчувае сябе значна лепш, жывучы ў Беларусі, чым у Польшчы. EUvsDisinfo не можа вызначыць, ці праводзілася інтэрв’ю пад ціскам, але, паколькі гэта новая важная з’ява, мы даем спасылку на відэа. «Я зацікаўлены ў тым, каб нашыя грамадзяне вярталіся ў Беларусь, каб яны паглядзелі гэтае інтэрв’ю і зрабілі для сябе высновы, і зразумелі, што нідзе за мяжой для іх лепш не будзе [чым у Беларусі]», — кажа малады чалавек, які вярнуўся, сярод мноства выказванняў, у якіх хваліць сваё жыццё ў Беларусі.
Маці Рамана Пратасевіча: вітаем у Беларусі!
Цэнтральнай фігурай, якая прасоўвае «ініцыятыву па вяртанні», з’яўляецца маці Рамана Пратасевіча, былога беларускага блогера, арыштаванага ў маі 2021 года пасля таго, як беларуская дзяржава прымусіла самалёт Ryanair, якім ён ляцеў, прызямліцца ў Мінску. Пазней, 3 мая 2023 года, яго прысудзілі да васьмі гадоў пазбаўлення волі за адміністраванне папулярнага Telegram-канала, які беларуская дзяржава лічыць «тэрарыстычным». Ён стаў мішэнню маштабнай дэзінфармацыйнай кампаніі, арганізаванай беларускай дзяржавай (гл. нашу базу даных), але быў памілаваны Лукашэнкам прыкладна праз тры тыдні — 22 мая гэтага года.
Затым, у ліпені, дзяржаўны тэлеканал «АНТ» апублікаваў відэарэпартажы з удзелам Рамана і яго маці Наталлі. Яна пакінула Беларусь восенню 2020 года, асцерагаючыся палітычнага пераследу, і нядаўна вярнулася пасля звароту ў «камісію па вяртанні». Седзячы на лаўцы ў Мінску побач з сынам, Наталля дала аналагічнае інтэрв’ю, заявіўшы, што сумавала па сваіх дзецях, маці, Мінску і краіне, а таксама што Беларусь — свабодная краіна. Раман хваліць жыццё ў Беларусі. Бліжэй да канца трансляцыі ён запэўнівае інтэрв’юера з дзяржаўнага тэлеканала, што не будзе ўмешвацца ў палітыку.
Трансляцыя АНТ выглядае дзіўнай. Рэжым Лукашэнкі часта прымушае палітычных апанентаў да пакаяння. У адным з такіх выпадкаў Раман Пратасевіч з’явіўся на тэлеканале «АНТ» 31 мая 2021 года неўзабаве пасля таго, як яго арыштавалі пасля пасадкі рэйса Ryanair. У новай перадачы Раман выглядае ўстрывожаным, а словы яго маці гучаць як завучаныя заявы.
Дзяржаўная прапаганда: параўнанне Лукашэнкі з Ісусам Хрыстом і барацьба супраць класавых ворагаў
Беларускія дзяржаўныя СМІ рэгулярна прысвячаюць вялікую частку сваіх матэрыялаў ачарненню палітычных апанентаў. Напярэдадні трэцяй гадавіны прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня 2020 года ўзмацніліся намаганні па дыскрэдытацыі пратэстаў і дэмакратычных лідараў.
У пачатку жніўня многія дэзінфармацыйныя Telegram-каналы, у тым ліку канал дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі, распаўсюдзілі паведамленне, у якім сцвярджалася, што беларуская дэмакратычная лідарка Святлана Ціханоўская адкрыта заявіла ў інтэрв’ю, што курыла марыхуану і выступае за легалізацыю лёгкіх наркотыкаў. Насамрэч фэйкавая цытата Ціханоўскай належыць сатырычнаму сайту «Панарама». Гэта не першы інцыдэнт з удзелам «Панарамы». Раней мы паведамлялі пра шэраг выпадкаў, калі дэзінфармацыйныя СМІ выдавалі выдуманыя «навіны» «Панарамы» за сапраўдныя.
Дзяржаўная прапаганда робіць усё магчымае, каб палепшыць імідж Лукашэнкі ўнутры краіны. «Лукашэнка — гэта цяпер не проста палітык і лідэр з сусветным імем. Гэта зараз набор палітычных, эканамічных і маральных наратываў. Лукашэнка — цяпер апазіцыянер разбэшчанаму грашыма і забавамі Захаду. У гэтым зерне супрацьстаяння беларускай ідэі. Таму і наступная электаральная кампанія будзе бітвай, далёка не толькі палітычнай», — нядаўна заявіў адзін з палітычных аглядальнікаў на тэлеканале «СТБ». Беларускіх гледачоў заклікаюць перастаць глядзець на Захад, каб не дапусціць «украінскага сцэнарыя» і «дажджу, як у Садоме». У перадачы таксама згадваліся пратэсты 2020 года: «Мы стваралі сярэдні клас, а атрымаліся мяцежныя буржуі. Капіталістычнае нутро ніколі не насыціцца».
У калонцы для дзяржаўнай газеты «Мінская праўда» іншы ключавы дзяржаўны прапагандыст заклікаў чытачоў «узгадаць, што такое класавая нянавісць» і напаў на прадстаўнікоў сферы паслуг, асабліва на працаўнікоў IT-сферы. «Быць айцішнікам павінна быць сорамна… Яны павінны жабраваць… Іх павінны пажыраць вошы і блохі, а кучкавацца яны павінны ў пэўных месцах, куды часам прыязджаюць войскі РХБА, каб абліць са шлангаў проціяддзем», — гаворыцца ў калонцы. У артыкуле яны ў нявыгадным свеце параўноўваюцца з работнікамі фізічнай працы. Гаворка ідзе аб нядаўняй, старанна зрэжысаванай сустрэчы Лукашэнкі з групай калгаснікаў, на якой усе яны елі суп у полі. «Гэта амаль Да Вінчы, дзе Хрыстос з апосталамі дзеліць просты хлеб», — гаворыцца ў артыкуле.
Бразганне зброяй за мяжой, рэпрэсіі дома
У сваёй знешняй палітыцы Беларусь дазволіла ўцягнуць сябе ў вайну Расіі з Украінай, надаўшы Крамлю тэрыторыю, паветраную прастору, лагістыку і іншую падтрымку. Лукашэнка часта выступае са з’едлівымі заявамі на адрас Украіны і прэзідэнта Зяленскага і гатовы вітаць размяшчэнне расійскай тактычнай ядзернай зброі ў Беларусі, адначасова распаўсюджваючы дэзінфармацыю, у якой сцвярджаецца, што Польшча і краіны Балтыі плануюць уварвацца ў краіну.
Але варта памятаць, што ўнутры краіны праз тры гады пасля сфальсіфікаваных выбараў 2020 года канцэпцыя класавага ворага, якая выкарыстоўвалася ў Савецкім Саюзе ў якасці апраўдання для зняволення ў турму мільёнаў грамадзян, атрымлівае ўсё большую падтрымку ў дзяржаўных СМІ, у той час як Лукашэнка ўзносіцца да новых вышыняў. Сітуацыя, якая была проста кепскай, горшае.
