25. rocznica (I): Upadek Związku Radzieckiego
Borys Jelcyn przejął władzę w próżni, która pojawiła się, gdy Gorbaczow został zdradzony przez swoje najbliższe otoczenie w sierpniu 1991 roku (Zdjęcie: Yeltsincenter.ru)
25 lat temu niemal 300 milionów mieszkańców Związku Radzieckiego obudziło się z następującym komunikatem:
Grupa najwyżej postawionych polityków i dowódców wojskowych kraju próbowała przejąć władzę, lecz po trzydniowym impasie z niezgadzającymi się i nieposłusznymi obywatelami radzieckimi ją straciła.
Dla większości Rosjan było to wydarzenie, które oznaczało koniec Związku Radzieckiego. Tę rocznicę upamiętniano w zeszłym tygodniu w rosyjskiej kulturze, mediach, życiu politycznym oraz debatach historycznych.
19.08.1991 w rosyjskich mediach rządowych
Ponieważ obecne przywództwo polityczne nie brało udziału w żadnych uroczystościach, społeczeństwo pozostało bez wspieranej przez rząd narracji o wydarzeniach z 1991 roku.
Jednak kontrolowana przez państwo stacja telewizyjna Rossiya-24 wyemitowała serię wywiadów z żyjącymi świadkami i uczestnikami tych historycznych wydarzeń.
Seria ostrożnie sugerowała ugruntowany przekaz prokremlowski, mianowicie, że widzowie powinni spodziewać się raczej większego zamętu niż jasności.Zostało to wyrażone w wywiadzie z Nikołajem Ryżkowem, premierem w 1991 roku, który powiedział, że „nadal nie jest pewien, czy Gorbaczow w rzeczywistości sam nie stał za zamachem stanu”.
Rossiya-24 odniosła się również do sondażu opublikowanego przez Sputnik, oficjalny rosyjski międzynarodowy organ propagandowy.
Większość respondentów w 11 różnych byłych krajach radzieckich uważa, że życie w Związku Radzieckim było lepsze niż później; na Ukrainie Sputnik twierdzi, że 60% respondentów na tyle starych, by pamiętać Związek Radziecki, „wierzy, że życie w Związku Radzieckim było lepsze niż po upadku Związku Radzieckiego” – komentarz do trwającego konfliktu między Rosją a Ukrainą?
19.08.1991 w rosyjskich niezależnych mediach i kulturze
Pod nagłówkiem „Cicha 25. rocznica”, niezależny RBC skupił się na pragnieniu władz, by umniejszyć znaczenie rocznicy.
RBC podkreślił również, że chociaż nie zezwolono na prodemokratyczną demonstrację upamiętniającą ofiary wydarzeń z sierpnia 1991 roku, władze miasta Moskwy zaakceptowały manifestację prawicowo-populistycznej LDPR (kierowanej przez Władimira Żyrinowskiego) popierającą idee próby zamachu stanu.
Niezależne medium internetowe Colta.ru współorganizowało festiwal lat 90. w parku w centrum Moskwy:
Wśród wystawionych przedmiotów na Festiwal „Wyspa-1991” odbył się w tym trolejbusie, który został wykorzystany jako barykada w Moskwie w sierpniu 1991 roku (zdjęcie: Svoboda.org)
Colta informuje, że festiwal zatytułowany „Wyspa-1991” oferował wydarzenia artystyczne i muzyczne, dyskusje polityczne oraz interaktywne wystawy, a także był skierowany do młodszej publiczności, która nie ma osobistych wspomnień z sierpnia 1991 roku.
Było jasne, że celem festiwalu było odtworzenie atmosfery solidarności i wolności lat 90. w przestrzeni postsowieckiej oraz odróżnienie jej od obecnych autorytarnych rządów.Wśród wydarzeń znalazł się pokaz filmu dokumentalnego „The Event” – mozaiki amatorskich nagrań zrobionych podczas wydarzeń z sierpnia 1991 roku:
Niezależny kanał telewizyjny Dożd (TV Rain) uczcił rocznicę na Facebooku, publikując relację z dziewiątej wieczorem z 19 sierpnia 1991 roku dotyczącą puczu w sowieckiej telewizji ogólnokrajowej, podkreślając krytyczne i niezależne dziennikarstwo zaprezentowane w tym późnosowieckim materiale informacyjnym.
Jeden z najbardziej wyrazistych krytycznych głosów w Rosji, Oleg Kaszyn, skomentował mieszane uczucie radości z tego, że reżim sowiecki dobiegł końca, ale jednocześnie poczucie straty lat głasnosti i pierestrojki, które – zdaniem Kaszyna – zasługują na to, by patrzeć na nie w pozytywnym świetle:
„Dziś jest okazja, by upamiętnić tamten inny Związek Radziecki, o którym wszyscy już zapomnieli. Związek Radziecki, w którym «Archipelag GUŁag» Sołżenicyna został wydany w milionach egzemplarzy.Związek Radziecki, w którym wielki humanista i laureat Nagrody Nobla Andriej Sacharow został wybrany w wolnych wyborach do parlamentu […]
Był to Związek Radziecki, w którym na Placu Łubiańskim [przed siedzibą KGB] ustawiono ogromny głaz z Wysp Sołowieckich [znanych z obozów więziennych GUŁAG] jako upamiętnienie wszystkich ofiar bolszewickiego terroru. Związek Radziecki, w którym magazyny, sale gimnastyczne i stodoły z krowami […] przywracano do ich dawnego statusu jako kościołów […] Nie był to kraj szczególnie nadający się do życia, ale był to kraj bardzo interesujący; być może był to kraj najbardziej wolny i najbardziej otwarty na całym świecie.”
