Ten artykuł został przetłumaczony za pomocą AI i może zawierać nieścisłości i błędy. Kliknij tutaj, aby wyświetlić oryginalny artykuł

Wiadomości i analiza

AKTUALIZACJA RAPORTU SPECJALNEGO ESDZ: Krótka ocena narracji i dezinformacji wokół pandemii COVID-19 (AKTUALIZACJA MAJ–LISTOPAD)

Autor EUvsDisinfo | December 02, 2020

Przeczytaj ten artykuł w:
en
ru
it
es
fr
de
pl

Click here to request the narration for this article

Zastrzeżenie: Celem niniejszego raportu jest przedstawienie zwięzłego przeglądu aktualnych trendów oraz wniosków dotyczących działań dezinformacyjnych związanych z COVID-19/koronawirusem. Raport opiera się na źródłach ogólnodostępnych, nie stanowi wyczerpującego ani pełnego zestawienia i koncentruje się przede wszystkim na wymiarze zewnętrznym, zgodnie z mandatem Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych (ESDZ). Raport został opracowany przez Wydział Komunikacji Strategicznej i Analizy Informacji ESDZ, który wspiera wysiłki UE na rzecz przeciwdziałania dezinformacji, w tym poprzez wykrywanie, analizę i ujawnianie kampanii dezinformacyjnych. W przeciwdziałaniu dezinformacji oraz identyfikowaniu i analizowaniu dezinformacji dotyczącej pandemii COVID-19 ESDZ ściśle współpracuje z Komisją Europejską, służbami Parlamentu Europejskiego oraz państwami członkowskimi UE. ESDZ współpracuje również w tej kwestii z partnerami międzynarodowymi (G7, NATO oraz społeczeństwem obywatelskim). Wyniki są regularnie publikowane na EUvsDisinfo.eu oraz w kanałach mediów społecznościowych. Wnioski są udostępniane instytucjom UE oraz państwom członkowskim UE w czasie rzeczywistym, w tym za pośrednictwem Systemu Szybkiego Ostrzegania przed Dezinformacją.

Podsumowanie

Od czasu ostatniego raportu specjalnego internetowa mis- i dezinformacja związana z COVID-19 zmniejszyła się i przesunęła punkt ciężkości w stronę szczepionek, zgodnie z licznymi analizami tysięcy dostępnych weryfikacji faktów od początku pandemii.Rozprzestrzenianie się i zasięg dezinformacji i błędnych informacji w internecie pozostają niepokojąco wysokie. Brak narzędzi oraz dostępu do odpowiednich danych utrudnia badania mające na celu oszacowanie ich bezpośredniego wpływu na zachowania ludzi.
Na podstawie obecnych wydarzeń i obserwacji oczekujemy, że kryzys zdrowotny związany z COVID-19 nadal będzie na całym świecie stwarzał wiele okazji do rozprzestrzeniania się dezinformacji i błędnych informacji. Można się ich spodziewać zwłaszcza w związku z zaostrzaniem środków ograniczających, a także z opracowywaniem i dystrybucją szczepionek.
Aktorzy państwowi, tacy jak Chiny i Rosja, maksymalizują efekt tak zwanej „dyplomacji szczepionkowej” w swoich działaniach komunikacyjnych, najprawdopodobniej z zamiarem wzmocnienia swojej reputacji oraz pozycji gospodarczej za granicą.Wykorzystują kanały dyplomatyczne, media kontrolowane przez państwo oraz sieci wspierających i alternatywnych mediów i mediów społecznościowych do rozpowszechniania swoich przekazów.
Podczas gdy w regionie MENA narracje dezinformacyjne nie są jeszcze obecne ze względu na opóźnioną drugą falę COVID-19, w Syrii reżim nadal wykorzystuje COVID-19 do realizacji swojej agendy politycznej poprzez powtarzającą się dezinformację na temat sankcji UE.
W UE i krajach sąsiadujących z nią prorosyjskie media nadal wzmacniają głosy, które bagatelizują zagrożenie ze strony wirusa i dążą do podważenia strategii rządów w zakresie ograniczania drugiej fali zakażeń.
Oceny ułatwione dzięki unijnemu Kodeksowi postępowania w zakresie dezinformacji pokazują stałe wysiłki platform na rzecz ograniczania rozprzestrzeniania się błędnych informacji i dezinformacji. Jednak skala rozpowszechniania, opłacalność i widoczność potencjalnie szkodliwych informacji pozostają wysokie na platformach internetowych.
Praca weryfikatorów faktów oraz profesjonalnych, niezależnych mediów od początku pandemii COVID-19 pozostaje niezbędna do ujawniania i obalania fałszywych, wprowadzających w błąd i potencjalnie szkodliwych informacji. Wykazano, że upowszechnienie weryfikacji faktów ma pozytywny wpływ na ograniczanie dezinformacji dotyczącej konkretnych twierdzeń związanych z COVID-19[1].Działanie to ma kluczowe znaczenie dla ograniczania potencjalnie szkodliwych konsekwencji oraz zwiększania odporności społecznej.

Szczegółowo: dezinformacja, misinformacja i inne działania związane z COVID-19 (maj–listopad)

W odniesieniu do trwającej debaty[2] nad ustanowieniem jasno określonych definicji różnych rodzajów fałszywych, wprowadzających w błąd i potencjalnie szkodliwych informacji, w niniejszym raporcie będą świadomie stosowane odwołania do misinformacji, która „odnosi się do nieprawdziwych informacji rozpowszechnianych przez osoby bez zamiaru wprowadzenia w błąd, choć skutki takiej misinformacji mogą nadal być szkodliwe”, oraz dezinformacji, która opisuje „weryfikowalnie fałszywe treści tworzone, przedstawiane i rozpowszechniane dla zysku ekonomicznego lub w celu celowego wprowadzania opinii publicznej w błąd, i mogące powodować szkodę publiczną”. Są one często częścią Operacji Wpływu Informacyjnego, które odnoszą się do skoordynowanych działań podejmowanych przez podmioty krajowe lub zagraniczne w celu oddziaływania na grupę docelową z wykorzystaniem szeregu zwodniczych środków, w tym tłumienia niezależnych źródeł informacji w połączeniu z dezinformacją.

Jeśli we wcześniejszych okresach sprawozdawczych media prokremlowskie podważały działania UE i solidarność w odpowiedzi na COVID-19, to obecnie główna narracja przesunęła się w stronę szczepionek.Przez całe lato narracje spiskowe, takie jak twierdzenia, że wirus jest wytworem laboratorium lub narzędziem globalistycznych elit do wywoływania ekonomicznego chaosu wciąż słabły [3]. Zastąpiły je triumfalne narracje[4] o rosyjskiej szczepionce Sputnik V. Prokremlowskie media wychwalają szczepionkę Sputnik V wśród odbiorców w różnych językach, niekiedy fałszywie twierdząc, że cieszy się ona silnym międzynarodowym poparciem[5], oraz oskarżając Zachód o próby sabotowania szczepionki Sputnik V z powodów politycznych i ekonomicznych[6].

Zachodni producenci szczepionek są otwarcie wyśmiewani w wielojęzycznych rosyjskich mediach kontrolowanych przez państwo, m.in. za opracowanie „szczepionki dla małp”[7] (ponieważ niektórzy producenci wykorzystują wirusowy wektor szympansi).W niektórych przypadkach prowadziło to do narracji spiskowych, że szczepionka „zamieni ludzi w małpy”[8].

Aby dotrzeć do krajowych odbiorców, rosyjskie media kontrolowane przez państwo stosują podobne narracje jak wobec odbiorców za granicą: według nich Chiny[9] i Rosja lepiej radzą sobie z sytuacją pandemiczną niż państwa członkowskie UE[10] lub Ukraina, dysponując bezpiecznymi i skutecznymi szczepionkami[11] na zaawansowanym etapie rozwoju, które są poszukiwane przez inne kraje[12].

W Europie media prokremlowskie aktywnie wzmacniały głosy przeciwko środkom lockdownu. We Włoszech media prokremlowskie konsekwentnie wzmacniają[13] lokalne głosy, które uznają strategię rządu dotyczącą radzenia sobie z drugą falą zakażeń za pozbawioną sensu, w tym twierdzenia, że noszenie masek jest bezużyteczne. Media prokremlowskie nazywały też ograniczenia związane z COVID-19 „rezultatem osobliwej psychozy i zbiorowej paranoi[14]”. Jednocześnie Sputnik regularnie publikuje aktualizacje na temat sukcesu[15] rosyjskiej szczepionki. W Niemczech, RT również wzmacniał głosy kwestionujące zagrożenie związane z COVID-19 oraz poddające w wątpliwość testowanie i noszenie masek.Wywiad wideo RT[16] z lokalnym lekarzem wyrażającym takie poglądy został obejrzany ponad 1 milion razy. Istnieje ryzyko, że dezinformacja związana z COVID-19 może się nasilić, ponieważ Europa przechodzi przez nowe lockdowny.

Australijski Instytut Polityki Strategicznej (ASPI) udokumentował[17] strategiczne wykorzystanie oraz szybkie, międzynarodowe rozprzestrzenianie się dezinformacji podczas pandemii. Całkowicie sfabrykowany raport o śmiertelnych amerykańskich próbach szczepionki przeciw COVID-19 był rozpowszechniany za pośrednictwem strony internetowej tzw. „Ługańskiej Republiki Ludowej” na obszarach niekontrolowanych przez rząd i „osiągnął szeroką dystrybucję w wielu językach i w wielu społecznościach” – od USA po Australię – mimo weryfikacji faktów przeprowadzonych przez wiele organizacji w całej Europie. Komunikat prasowy opublikowano dzień po tym, jak Rosja ogłosiła plany masowej produkcji własnej szczepionki w ciągu kilku tygodni[18].

Od ostatniego okresu sprawozdawczego (23^rd kwietnia – 18^th maja) do publicznej bazy danych EUvsDisinfo dodano ponad 100 nowych przykładów dezinformacji powiązanej z prokremlowskimi źródłami na temat COVID-19. Artykuły zawierające te przykłady dezinformacji otrzymały ponad 230 tysięcy polubień, udostępnień i komentarzy w mediach społecznościowych. Od wybuchu pandemii EUvsDisinfo zebrało ponad 640 przykładów prokremlowskiej dezinformacji związanej z COVID-19.Zgodnie z naszymi ustaleniami, obecnie wolumen prokremlowskiej dezinformacji dotyczącej pandemii jest mniejszy w porównaniu z wiosną (prawdopodobnie ze względu na inne wydarzenia stanowiące podatny grunt dla kampanii dezinformacyjnych, w tym otrucie Nawalnego, protesty na Białorusi itp.).

Analiza obejmująca ponad 9000 weryfikacji faktów przeprowadzonych przez International Fact Checking Network (IFCN) podkreśliła, że fałszywe twierdzenia, dezinformacja i teorie spiskowe również podążają, jeśli chodzi o skalę i ukierunkowanie, za potrzebami informacyjnymi użytkowników[19]. First Draft wyjaśniło ten trend lukami informacyjnymi („deficytami danych”[20]), w których wysoki poziom zapotrzebowania na informacje spotyka się jedynie z niską podażą dostępnych autorytatywnych informacji. Ogólnie rzecz biorąc, dane Google Trends dostarczają wskaźników, że internetowe zainteresowanie opinii publicznej informacjami związanymi z COVID-19 wydaje się znacząco niższe w porównaniu z początkiem pandemii.[21]

Ponieważ region Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej (MENA) może doświadczać opóźnionej drugiej fali COVID-19 w porównaniu z Europą, można założyć podobnie opóźniony ponowny wzrost dezinformacji oraz dominację narracji dezinformacyjnych związanych ze szczepionkami, o ile w ogóle się pojawią.

W Syrii reżim nadal wykorzystuje COVID-19 do realizacji swoich celów politycznych.Zgodnie z powracającą narracją, przedstawiciel reżimu przy ONZ obwinił UE i USA za rzekome utrudnianie poprzez ich sankcje pomocy medycznej dla Syryjczyków w kontekście COVID-19, a także procesu odbudowy i powrotów uchodźców.[22]

Od połowy marca w zachodniobałkańskim środowisku medialnym krąży wiele fałszywych informacji i wprowadzających w błąd narracji na temat COVID-19. Lokalni niezależni weryfikatorzy faktów potwierdzili liczne przypadki dezinformacji, w tym w odniesieniu do szczepionek i zaleceń zdrowotnych. Wiele z nich zawierało wspierającą narrację skoncentrowaną na dzieciach i potrzebie ich ochrony, skierowaną do odbiorców rodzinnych.[23] W całym regionie szeroko rozpowszechniano twierdzenia, że COVID-19 to „oszustwo”, a maseczki są „szkodliwe”, na platformach takich jak Facebook, często w formie kategorycznych stwierdzeń opartych na „przekręconych” danych statystycznych.[24] Działania obalające fałszywe tezy podejmowały organizacje zajmujące się weryfikacją faktów[25] oraz, sporadycznie, także tradycyjne media informacyjne[26].

Od wiosny 2020 r. społeczność zajmująca się weryfikacją faktów w Turcji zintensyfikowała swoje działania[27] w celu obalania dezinformacji związanej z COVID-19. Jesienią liczba sprostowań dotyczących COVID-19 była niższa.W tym okresie obalano twierdzenia o nieskuteczności lub ryzyku[28] noszenia masek, różne „naturalne metody” zapobiegania lub testowania na[29] COVID-19 oraz niektóre narracje spiskowe (np. że maski przenoszą chipy śledzące[30]). Okazjonalnie te sprostowania dotyczyły szczepionek.

Od początku wybuchu epidemii Komunistyczna Partia Chin (KPCh) wykorzystywała pandemię do pozytywnego wpływania na swój wizerunek za granicą, zarówno poprzez podkreślanie swoich wysiłków w przeciwdziałaniu COVID-19, jak i/lub atakowanie oraz podważanie i wzbudzanie wątpliwości[31] wobec wszelkiej krytyki kierowanej pod jej adresem. Twierdzenia, że wirus nie pochodzi z Chin, nadal pojawiają się w mediach kontrolowanych przez państwo[32] jeszcze w listopadzie 2020 r.[33], które podkreślały także „importowany”[34] charakter nowych przypadków.

Ogólnie rzecz biorąc, strategia komunikacyjna wydaje się być dwutorowa: obwinianie innych[35] oraz podkreślanie własnych sukcesów.

Obecny trend oznacza kontynuację „dyplomacji maseczkowej”, skoncentrowanej obecnie na szczepionkach i odpowiednio określanej mianem „dyplomacji szczepionkowej”[36].Chińska „dyplomacja szczepionkowa” jest już dobrze zaawansowana i promowana w mediach kontrolowanych przez państwo: Chiny obiecują preferencyjny dostęp do swoich szczepionek przeciw COVID-19[37] dla krajów rozwijających się w całej Azji[38], Afryce[39] i Ameryce Łacińskiej[40]. Zgodnie z zakrojonymi na szeroką skalę sondażami przeprowadzonymi przez Pew Research Center[41] oraz YouGov-Cambridge Globalism Project[42] (nazwanymi „ilustracją zachodniego prania mózgu”[43] w należącym do KPCh Global Times), wizerunek Chin za granicą ucierpiał w związku ze sposobem radzenia sobie z kryzysem COVID-19, a „dyplomacja szczepionkowa” jest postrzegana jako sposób na wzmocnienie więzi dyplomatycznych[44].

Chińskie media i urzędnicy na Twitterze krytykowali sposób, w jaki USA poradziły sobie z kryzysem[45], oraz ich wycofanie się z inicjatyw wielostronnych[46], jednocześnie podkreślając zaangażowanie Chin w system Narodów Zjednoczonych. Równolegle niektóre media i urzędnicy bagatelizowali postępy USA w sprawie szczepionek[47] i oskarżali je o dążenie do „nowej zimnej wojny”[48]. Chińscy urzędnicy również publicznie[49] wskazywali na apel Australii o niezależne dochodzenie w sprawie pochodzenia wirusa jako jeden z powodów napiętych relacji między tymi krajami.Handel Australii z Chinami został dotknięty[50] w rezultacie.

Narracje rozpowszechniane przez chińskie media kontrolowane przez państwo, ale także przez chińskich urzędników na Twitterze w szczególności[51] podkreślają reakcję Chin na COVID-19 jako głębokie zobowiązanie do multilateralizmu. Krajowe historie sukcesu dotyczące szybkich i zakrojonych na szeroką skalę testów (jak w Qingdao[52] i Kaszgarze[53]), ponownego otwarcia[54] kraju i gospodarki[55] są promowane poza granicami kraju. W oficjalnych kanałach dyplomatycznych przekłada się to na promowanie zaangażowania Chin w COVAX[56] jako oznaki wzajemnego wsparcia oraz uzasadnia współpracę (jak z Finlandią[57], Marokiem[58] i innymi krajami afrykańskimi[59]).Zewnętrznie nacisk na multilateralizm jest powiązany z celami takimi jak budowanie „globalnej wspólnoty zdrowia”[60], a ożywienie gospodarki Chin jest przedstawiane jako wyjątkowe i korzystne^[61] dla świata po pandemii.

Platformy mediów społecznościowych

Najnowsza ocena Komisji Europejskiej dotycząca raportów[62] przedstawionych przez sygnatariuszy unijnego Kodeksu postępowania w zakresie dezinformacji, które podkreślają działania podjęte w celu ograniczenia dezinformacji na temat COVID-19 na odpowiednich platformach sygnatariuszy, prezentuje wysiłki na rzecz przeciwdziałania dezinformacji związanej z COVID-19. Działania sygnatariuszy obejmują od promowania autorytatywnych źródeł informacji po ograniczanie pojawiania się treści zawierających fałszywe lub wprowadzające w błąd informacje, współpracę z weryfikatorami faktów, a także przegląd zasad dotyczących reklamy internetowej. Platformy ustanowiły również dedykowane portale, aby informować użytkowników o swoich działaniach na rzecz lepszej ochrony użytkowników podczas pandemii[63].

Pomimo tych ciągłych wysiłków badania akademickie wykazały, że dezinformacja i błędne informacje nadal kwitną w internecie.Oxford Internet Institute znalazł i przeanalizował ponad 8000 filmów związanych z COVID-19 zawierających dezinformację i teorie spiskowe, które „były udostępniane niemal 20 milionów razy w mediach społecznościowych, co jest liczbą większą niż łączna liczba udostępnień uzyskana przez pięć największych anglojęzycznych źródeł informacji na YouTube”.[64] Badanie opublikowane w magazynie Nature pokazuje, że sytuacja może być gorsza na mniej skłonnych do współpracy oraz rozwijających się platformach mediów społecznościowych.[65]

To samo badanie podkreśla, że ruch międzyplatformowy osłabia działania podejmowane przez poszczególne platformy, co sugeruje potrzebę ściślejszej współpracy między nimi w celu skutecznego ograniczenia rozpowszechniania i szerzenia potencjalnie szkodliwych materiałów.Potrzeba lepszego dostępu do danych platform w celu oszacowania wpływu, zasięgu i trendów narracji dezinformacyjnych pozostaje w dużej mierze niezaspokojona, mimo zgodnych z wymogami prywatności propozycji, takich jak stworzenie „Google Trends” dla platform mediów społecznościowych[66].

Badanie z sierpnia 2020 r.[67] przeprowadzone przez organizację non-profit Avaaz oszacowało, że „[g]lobalne sieci rozpowszechniające dezinformację zdrowotną, obejmujące co najmniej pięć krajów, wygenerowały szacunkowo 3,8 miliarda wyświetleń na Facebooku w ostatnim roku”. Szczyt przypadł na kwiecień 2020 r., gdy „[s]trony internetowe szerzące dezinformację zdrowotną, stanowiące trzon tych sieci, otrzymały na Facebooku nawet 460 milionów wyświetleń”. Avaaz stwierdziło, że Facebook „nie zapewnia ludziom bezpieczeństwa i rzetelnej informacji podczas pandemii”, ale mógłby „dostarczać wszystkim użytkownikom, którzy zetknęli się z dezinformacją, niezależnie zweryfikowane korekty” oraz systematycznie obniżać rangę dezinformacji w aktualnościach użytkowników, aby rozwiązać ten problem.

Badania[68] przeprowadzone przez firmę zajmującą się wywiadem w zakresie zagrożeń CounterAction wskazały, że ponad dwa miliony Niemców należy do grup na Facebooku, w których krąży i jest wzmacniana dezinformacja i fałszywe informacje związane z COVID-19. Zgodnie z badaniami połowa analizowanych postów zawiera język podżegający ludzi do szkodliwych zachowań, głównie w odniesieniu do szczepionki.Dane wykazały, że zaangażowanie w dezinformację nie ogranicza się do politycznych marginesów, lecz obejmuje afiliację partyjną i geografię.

Bodźce ekonomiczne są istotnym czynnikiem napędzającym rozprzestrzenianie się misinformacji i dezinformacji i pozostają silne. Organizacja pozarządowa z siedzibą w Brukseli EU Disinfo Lab stwierdziła[69], że „[i]stnieje możliwość monetyzowania dezinformacji lub narracji spiskowych na platformach crowdfundingowych zarówno pośrednio, jak i bezpośrednio” oraz że choć „[n]iektóre platformy crowdfundingowe podjęły działania przeciwko przypadkom prób monetyzacji powiązanym z dezinformacją i oszustwami dotyczącymi COVID-19 […] działania te wydają się niespójne i nie są regularnie egzekwowane”. Te strumienie monetyzacji utrzymywały się nawet wtedy, gdy dane treści zostały pozbawione monetyzacji lub usunięte na innych platformach mediów społecznościowych, takich jak Facebook i YouTube.

Globalny Indeks Dezinformacji (GDI) stwierdził[70], że ponad jedna trzecia (około 200) anglojęzycznych stron internetowych publikujących duże ilości treści dzielących i polaryzujących, między innymi na temat COVID-19, zawiera reklamy, które generują dla tych stron szacowany miesięczny dochód w wysokości 350 000 USD.„Google, jako lider rynku, jest giełdą reklam najczęściej spotykaną na tych stronach będących najgorszymi naruszycielami.” W krótkim okresie GDI proponuje, aby reklamodawcy wykorzystywali dostępne informacje o stronach będących najgorszymi naruszycielami do oceny nakładania się ich praktyk marketingu internetowego z tożsamością ich marki oraz do dostosowania targetowania reklam w przypadkach niedopasowania.

Zespoły zadaniowe ds. komunikacji strategicznej EEAS oraz analiza informacji

[1] https://www.heros-project.eu/wp-content/uploads/Assessment-of-the-online-spread-of-coronavirus-misinformation.pdf

[2] https://carnegieendowment.org/2020/09/24/eu-s-role-in-fighting-disinformation-crafting-disinformation-framework-pub-82720

[3] https://new2026.euvsd.info/eeas-special-report-update-short-assessment-of-narratives-and-disinformation-around-the-covid19-pandemic-updated-23-april-18-may/

[4] Zob. na przykład: https://new2026.euvsd.info/report/no-one-is-queuing-up-for-the-american-coronavirus-vaccine-while-the-russian-one-has-dozens-of-orders/

[5] https://new2026.euvsd.info/report/who-said-russian-vaccine-against-coronavirus-is-safe-and-efficient/

[6] Na przykład artykuł oskarżający „Big Politics” o próbę zdyskredytowaniarosyjska szczepionka, która była nieprzyjemnym zaskoczeniem dla Zachodu pod względem politycznym i gospodarczym, pojawiła się w wielu edycjach językowych „Sputnika”: Sputnik Armenia; Sputnik Mołdawia: Sputnik Arabski; Sputnik Grecja; Sputnik Hiszpański.

[7] https://new2026.euvsd.info/six-real-sandworms-and-fake-monkey-vaccines/

[8] https://www.thetimes.co.uk/article/russians-spread-fake-news-over-oxford-coronavirus-vaccine-2nzpk8vrq

[9] https://www.youtube.com/watch?v=vYLNT7Mvgws

[10] https://www.1tv.ru/shows/vremya-pokazhet/vypuski/vremya-pokazhet-vypusk-ot-21-10-2020

[11] https://tass.com/world/1204351

[12] https://radiosputnik.ria.ru/20201105/vaktsina-1583280402.html

[13] https://it.sputniknews.com/intervista/202010309716974-covid-virologo-tarro-a-sputnik-insensate-le-misure-restrittive-del-dpcm/

[14] https://new2026.euvsd.info/report/covid-19-restrictions-are-absurd-they-are-the-result-of-a-bizarre-psychosis-and-of-collective-paranoia/

[15]https://it.sputniknews.com/mondo/202009109517919-due-dosi-del-vaccino-russo-anti-covid-sputnik-v-generano-risposta-immunitaria-al-100-dei-casi/

[16] https://new2026.euvsd.info/report/covid-is-not-a-killer-virus-wearing-masks-and-testing-has-no-sense-at-all/

[17] https://s3-ap-southeast-2.amazonaws.com/ad-aspi/2020-08/Pro%20Russian%20vaccine%20politics.pdf?vMuk2m7DlWP_GG25A86MqWZ_bg_jxlXL

[18] Tamże.