KOMENTARZ: Środki, cele i konsekwencje prokremlowskiej kampanii dezinformacyjnej
Zespół Zadaniowy East StratCom UE został utworzony przez Wysoką Przedstawiciel UE Federicę Mogherini w 2015 roku, w odpowiedzi na wniosek wszystkich 28 szefów rządów UE, aby „przeciwdziałać trwającym kampaniom dezinformacyjnym Rosji”. Jest to zespół jedenastu ekspertów ds. komunikacji i języka rosyjskiego, którzy dążą również do poprawy komunikacji na temat polityk UE wobec Sąsiedztwa Wschodniego oraz do wzmocnienia pluralizmu mediów w regionie, zwłaszcza w języku rosyjskim.
Flagowymi produktami Zespołu Zadaniowego są jego cotygodniowy Przegląd Dezinformacji dotyczący prokremlowskich przekazów dezinformacyjnych oraz jego konta w mediach społecznościowych @EUvsDisinfo i UE kontra Dezinformacja.
Nie ma wątpliwości, że prokremlowska kampania dezinformacyjna jest zorganizowaną strategią, dostarczającą te same dezinformacyjne historie w możliwie wielu językach, za pośrednictwem jak największej liczby kanałów i tak często, jak to możliwe.Nasz wniosek opiera się na 15 miesiącach codziennego gromadzenia danych na temat dezinformacji: ponad 2 500 przykładów w 18 językach historii sprzecznych z publicznie dostępnymi faktami, powielanych w wielu językach i powtarzanych na co dzień.
Taki sam wniosek wyciąga również wielu ekspertów w tej dziedzinie, takich jak dziennikarze StopFake, którzy regularnie katalogują fałszywe wiadomości i ujawniają, w jaki sposób konkretna dezinformacja jest rozpowszechniana i multiplikowana za pośrednictwem różnych kanałów i w różnych językach (zob. studium przypadku tego zjawiska).
Kampania dezinformacyjna jest środkiem niemilitarnym służącym osiąganiu celów politycznych. Władze rosyjskie mówią o tym wprost, na przykład poprzez osławioną doktrynę Gierasimowa, a także poprzez wypowiedzi najwyższych rangą rosyjskich generałów, że użycie „fałszywych danych” i „destabilizującej propagandy” jest uzasadnionym narzędziem w tym zestawie środków. Rosyjski minister obrony opisuje informacje jako „inny rodzaj sił zbrojnych”. Rosyjscy dziennikarze zostali odznaczeni prezydenckimi medalami za fałszowanie przedstawiania wydarzeń na Krymie.
Celem tej kampanii dezinformacyjnej jest osłabienie i destabilizacja Zachodu, poprzez wykorzystywanie istniejących podziałów lub tworzenie sztucznych nowych.Te podziały mogą mieć charakter strategiczny: na przykład UE kontra NATO/USA (gdzie NATO/USA jest często opisywane jako siła okupacyjna w krajach europejskich) lub różnice między państwami członkowskimi UE (zwykle w kwestii sankcji wobec Rosji). Mogą też mieć charakter lokalny, wykorzystując problemy mniejszości lub strach przed uchodźcami. Wśród sztucznych podziałów często wykorzystuje się konflikt między podstawowymi prawami człowieka a wartościami tradycyjnymi.
Często stosuje się też jawne kłamstwa, mające na celu oczernienie konkretnej osoby (1), grupy politycznej, rządu (2) lub organizacji międzyrządowej (3), a także organizacji pozarządowych, mediów głównego nurtu, elit, ekspertów, „establishmentu” oraz tych, którzy podejmują inicjatywy na rzecz przeciwdziałania dezinformacji.
Inną strategią jest rozpowszechnianie jak największej liczby sprzecznych przekazów, aby przekonać odbiorców, że istnieje tak wiele wersji wydarzeń, iż nie da się odnaleźć prawdy. Szczególnie oczywiste przykłady obejmują celowe zaciemnianie okoliczności zestrzelenia lotu MH17, zamachu na Borisa Niemcowa oraz bombardowania konwoju humanitarnego w Syrii.
Jakie są narzędzia dezinformacji? Nie mamy pełnego obrazu, ponieważ nadal brakuje wystarczającej liczby badań systematycznych.To, co wiemy — dzięki naszemu własnemu Przeglądowi Dezinformacji, a także lokalnym inicjatywom takim jak StopFake oraz Kremlin Watch — to to, że wykorzystywane są nie tylko duże media, takie jak RT czy Sputnik, ale również pozornie marginalne źródła, jak strony z obrzeży głównego nurtu, blogi oraz strony na Facebooku. Trolle są wykorzystywane nie tylko do wzmacniania przekazów dezinformacyjnych, lecz także do nękania tych, którzy — jak fińska dziennikarka Jessikka Aro — są na tyle odważni, by się im przeciwstawić. A sieć jest szersza: organizacje pozarządowe i „GONGO” (organizacje pozarządowe organizowane przez rząd); przedstawiciele rządu Rosji; oraz inne prokremlowskie tuby propagandowe w Europie, często na skrajnej prawicy i skrajnej lewicy (4). Łącznie do szerzenia prokremlowskiej dezinformacji wykorzystuje się dosłownie tysiące kanałów, które wszystkie tworzą wrażenie pozornie niezależnych źródeł potwierdzających nawzajem swoje przekazy.
Wrażenie, jakie mamy — choć znów potrzeba więcej badań — jest takie, że różne narzędzia mają różny stopień znaczenia w różnych regionach.Kierowanie przekazu do rosyjskojęzycznej mniejszości wydaje się najważniejszym narzędziem w państwach bałtyckich, podczas gdy w Europie Środkowej wydaje się nim wykorzystywanie dziesiątek „alternatywnych” stron internetowych, natomiast trolling wydaje się najbardziej powszechny w Skandynawii.
Jaki jest wpływ kampanii dezinformacyjnej? Ponownie, nie możemy mieć pewności, bez zajrzenia do głów poszczególnych obywateli i wyborców oraz zobaczenia, co wpłynęło na ich opinie i decyzje. Jednak kampania dezinformacyjna, tak jak każda inna kampania PR, działa w czasie, budując znajomość i akceptację swoich przekazów poprzez wiele kanałów; siejąc nieufność wobec mediów głównego nurtu, władz lub ogólnie wszelkich wiarygodnych źródeł informacji.
Patrząc w stronę 2017 roku, zarówno Niemcy, jak i Francja już ostrzegają przed zagrożeniem atakami dezinformacyjnymi na ich wybory, podczas gdy kilka europejskich służb bezpieczeństwa otwarcie mówiło o zagrożeniu wrogimi rosyjskimi działaniami dezinformacyjnymi.
Czy kampania dezinformacyjna jest skuteczna? Zdecydowanie tak. Tak jak celem kampanii prowadzonej przez markę samochodów nie jest sprawienie, by konsument polubił ich reklamę w tym czy innym magazynie, lecz by kupił samochód, podobnie celem kampanii dezinformacyjnej nie jest sprawienie, by konsumenci polubili dane źródła, lecz by kupili przekaz dezinformacyjny jako wiarygodną informację. I wielu z nas kupuje.Jeśli przyjrzymy się tym kilku ukierunkowanym sondażom opinii mierzącym, ile osób akceptuje oczywistą dezinformację zaszczepioną w mediach prokremlowskich (5), musimy dojść do wniosku, że kampania dezinformacyjna jest niezwykle skuteczna. Na nas wszystkich spoczywa obowiązek, by uważniej dobierać to, co konsumujemy.
PRZYPISY KOŃCOWE
(1) Zob. np. fałszywe historie i teorie spiskowe nie tylko na temat konkretnych polityków: https://www.buzzfeed.com/albertonardelli/hyperpartisan-sites-and-facebook-pages-are-publishing-false?utm_term=.ek8aj2oOkY#.uqBW5GBYPo, Disinfo Digest 02/09/2016, Disinfo Review 33 lub Disinfo Review 29; ale także na temat dziennikarzy śledczych ujawniających fakty nieprzyjemne dla Kremla: Disinfo Digest 28/10/2016 lub Disinfo Digest 30/09/2016. Więcej na www.euvsdisinfo.eu; także w http://www.europeanvalues.net/wp-content/uploads/2016/06/How-Russian-Propaganda-Portrays-European-Leaders_v41.pdf
(2) Np. Ukraina: Disinfo Review 50 lub Disinfo Review 45; państwa bałtyckie: Disinfo Review 49; Disinfo Review 12/01/2017; Polska: Disinfo Review 48; Finlandia: Disinfo Review 47; Austria: Disinfo Digest 11/11/2016 i Disinfo Digest 04/11/2016; Węgry: Disinfo Review 46; Dania: Disinfo Digest 28/10/2016; USA: Disinfo Review 41 lub Disinfo Review 39.
(3) Zob. np.fałszywe historie o tym, że Ukraina i/lub UE buduje/finansuje obozy koncentracyjne dla osób rosyjskojęzycznych w Ukrainie: http://www.stopfake.org/en/fake-concentration-camp-for-separatists-under-construction-in-donetsk-region/; http://www.stopfake.org/en/the-ministry-of-internal-affairs-of-ukraine-rebuts-the-information-about-construction-of-concentration-camps/; http://www.stopfake.org/en/russia-s-top-lies-about-ukraine-part-3/; prokremlowska dezinformacja w Gruzji wymierzona w UE i NATO: Disinfo Digest 23/09/2016; UE oskarżana o przyznawanie wiz na podstawie koloru skóry: Disinfo Review 31; UE oskarżana o zmuszanie ludzi do zostawania gejami: Disinfo Digest 17/06/2016; NATO regularnie oskarżane o planowanie inwazji na Rosję: Disinfo Digest 08/07/2016 lub Disinfo Review 31.
(4) Aby przeczytać więcej o licznych narzędziach prokremlowskiej kampanii dezinformacyjnej w Europie oraz jej powiązaniach z Rosją, zob. np. „Agents of the Russian World” autorstwa Chatham House; „Putin’s Propaganda Machine” autorstwa Marcela van Herpena; „Mechanisms of Influence of the Russian Federation” autorstwa European Values; „The Bear in Sheep’s Clothing” autorstwa Wilfried Martens Center. Aby przeczytać więcej o powiązaniach między europejskimi ekstremistami a Kremlem, zob. np.https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/12/russia-liberal-democracy/510011/, lub śledź prace Political Capital (http://www.politicalcapital.hu/index_gb.php) lub Antona Shekhovtsova (http://anton-shekhovtsov.blogspot.com).
(5) Zob. http://www.cepolicy.org/sites/cepolicy.org/files/attachments/glb_trends_en.pdf oraz https://euobserver.com/foreign/129237. Podobne wnioski można zobaczyć np. https://www.buzzfeed.com/craigsilverman/viral-fake-election-news-outperformed-real-news-on-facebook?utm_term=.mlLn14XQw6#.ibyDVq2La5, https://www.washingtonpost.com/business/economy/russian-propaganda-effort-helped-spread-fake-news-during-election-experts-say/2016/11/24/793903b6-8a40-4ca9-b712-716af66098fe_story.html?postshare=3851480055188585&tid=ss_tw-bottom&utm_term=.e093aa6964d5, https://interaktivni.rozhlas.cz/dezinformace/, http://nymag.com/selectall/2016/12/why-people-believe-obama-encouraged-illegals-to-vote.html?mid=twitter_selectall.
Zastrzeżenie: Niniejszy dokument zawiera ekspercką opinię East StratCom Task Force i nie odzwierciedla oficjalnej polityki UE.
Komentarz został pierwotnie opublikowany przez Włoski Instytut Studiów Międzynarodowych i Politycznych (ISPI). Możesz zobaczyć go online tutaj.
