Kreml nie łapie żartu

Szczere pomyłki czy celowa dezinformacja?

Satyra i humor mają oczywiste miejsce w demokratycznym dyskursie. Rosyjska satyryczna strona internetowa Panorama od 2017 roku z powodzeniem nabija się z kilku cech rosyjskiej i międzynarodowej polityki. Ale czasami władze nie załapały żartu i potraktowały satyrę dosłownie.

Serwis satyryczny Panorama został założony w 2017 roku, ale panorama.pub opowiada intrygującą historię, która sięga znacznie dalej. Określa się jako „najstarsza sowiecka i rosyjska agencja informacyjna”, twierdzi, że została założona w 1822 roku, znacjonalizowana przez bolszewików po rewolucji rosyjskiej, i działała nielegalnie aż do 1988 roku.

Na swojej stronie deklaruje, że pozostanie wierna swoim 200-letnim tradycjom oraz że będzie relacjonować wydarzenia w Rosji i na świecie obiektywnie i dokładnie.

Zgodnie z konwencją, ta historia to całkowita mistyfikacja. Jedyne, co wiemy o przeszłości Panoramy, to to, że została uruchomiona cztery lata temu przez dwie osoby posługujące się pseudonimami Boris Gontermakher i Vitaly Mann. W wywiadzie w 2019 roku twierdzili, że mają od siedmiu do dziesięciu autorów-freelancerów.

Panorama, idąc drogą parodii, osiągnęła wyjątkowy sukces.Jej strona internetowa przyciąga do 100 000 wizyt dziennie, a także prowadzi popularne konta w mediach społecznościowych – ponad 60 000 subskrybentów na Twitterze oraz ponad 25 000 obserwujących na Telegramie.

Jeden z niedawnych artykułów twierdzi, że prominentna białoruska polityczka opozycyjna Swiatłana Cichanouska podpisała dekret sprzedający białoruskie linie lotnicze Belavia firmie Ryanair za symboliczną cenę 1 euro jako gest dobrej woli, po przymusowym lądowaniu lotu Ryanaira na Białorusi w maju tego roku.

Artykuł ten informuje również o tym, że producent samochodów elektrycznych Tesla musiał wstrzymać produkcję i wysłać tysiące pracowników na bezpłatny urlop po tym, jak Białoruś przestała dostarczać mu komponenty.

W 2018 roku rosyjski senator Igor Morozow, udzielając wywiadu na antenie stacji radiowej Vesti FM, zacytował materiał informacyjny Panoramy, według którego chiński przywódca Xi Jinping zwolnił 29 gubernatorów regionalnych za lenistwo. Morozow powiedział, że ta polityka zerowej tolerancji wobec złego zachowania urzędników państwowych mogłaby być dobrym przykładem do naśladowania dla Rosji.

Satyra brana dosłownie

To nie jedyny raz, gdy materiał Panoramy przeniknął do głównego nurtu wiadomości.Satyryczne artykuły tego portalu były wielokrotnie brane dosłownie przez rosyjskie państwowe agencje informacyjne oraz wysokich rangą urzędników, którzy szybko stają się obiektami kpin, gdy tylko okazuje się, że dali się nabrać na historie będące czystą fantazją.

Na swoim logo Panorama wyraźnie stwierdza, że jest „satyrycznym medium”, a pod swoimi tekstami zamieszcza też ostrzeżenia, że są one „groteskową parodią rzeczywistości”. Mimo to jego materiały były wielokrotnie przedrukowywane przez media państwowe, a wymyślone „fakty” przedstawiane są jako prawda przez wysokich rangą rosyjskich urzędników.

We wrześniu 2018 roku Zvezda, ogólnokrajowa, państwowa stacja telewizyjna zarządzana przez Ministerstwo Obrony, również dała się nabrać na jeden z pomysłowych żartów Panoramy. Udostępniła ponownie fałszywą historię o rosyjskiej nauczycielce, która uczyła dzieci biografii lokalnych bossów przestępczych.

Russia Today również dała się nabrać na zmyślone historie Panoramy. Na swoim kanale na Telegramie podała wiadomość, że były szef moskiewskiego laboratorium antydopingowego, Grigorij Rodczenkow, próbował popełnić samobójstwo. Ta „wiadomość” została podchwycona przez dziesiątki mediów i omawiana w politycznym talk-show na Rossija 1.

Znany rosyjski dziennikarz i prokremlowski propagandysta, Władimir Sołowjow, również dwukrotnie dał się nabrać na satyrę Panoramy.Pierwsza historia dotyczyła walk Chińczyków i Amerykanów w Paryżu o rolę Związku Radzieckiego w II wojnie światowej. Druga była o tym, że Centrum Jelcyna pomagało protestującym w Jekaterynburgu. Sołowiow następnie wdał się w gorącą sprzeczkę na Twitterze, oskarżając humorystyczny serwis o rozpowszechnianie fałszywych wiadomości.

Wpływ Panoramy wykroczył poza Rosję. W 2018 roku białoruski kanał telewizyjny ONT z dumą ogłosił na swoim kanale na Telegramie, że prezydent Alaksandr Łukaszenka został nominowany do Nagrody Nobla przez białoruskiego naukowca, który — jak się okazało — był całkowicie fikcyjny i został wymyślony przez Panoramę.

Polski żart

30 lipca 2020 roku Panorama podała, że polski prezydent Andrzej Duda powiedział, iż polska armia jest gotowa przejąć kontrolę nad białoruskimi miastami Brześć i Grodno, a także nad resztą zachodniej Białorusi. Zgodnie z fikcyjną wypowiedzią Dudy Polska przygotowywała się do ochrony obszarów, które niegdyś należały do Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Po wyborach prezydenckich na Białorusi w sierpniu 2020 roku w całym kraju wybuchła fala antyrządowych protestów.Fantastyczne „oświadczenie” prezydenta Polski, przypisane przez Panoramę, zostało podchwycone przez prorosyjskie media i wplecione w powtarzane narracje dezinformacyjne o polskich imperialnych aspiracjach oraz agresywnych planach Zachodu wobec Białorusi.

EUvsDisinfo udokumentowało ponad 40 przypadków dezinformacji, ostrzegając przed rzekomo agresywnymi polskimi zamiarami stworzenia tzw. Czwartej Rzeczypospolitej (Rzeczypospolitej Polskiej), przejęcia Mińska oraz ostatecznie skolonizowania całej Białorusi, wraz z Ukrainą.

Fikcyjne „oświadczenie” prezydenta Dudy zaczęło żyć własnym życiem w kolejnych dniach i tygodniach. Zostało podchwycone przez „Niezawisimą Gazietę”, a następnie przez Zvezda Weekly, Fond Strategicheskoy Kultury, Eurasia.expert, a także inne prorosyjskie strony internetowe. Albo cytowały „Niezawisimą Gazietę”, albo w ogóle pomijały źródło tego „oświadczenia”. „Oświadczenie” Dudy pojawiło się również w Teleskop, który twierdził, że „Polska jest kontrolowana przez Anglo-Sasów”.

Nabrać się drugi raz

Z biegiem czasu dziennikarze i urzędnicy nauczyli się na błędach innych – i własnych – i teraz wiedzą, czym jest Panorama, a czym nie jest.Jak najbardziej możliwe jest, że prokremlowska sieć dezinformacji nauczyła się również z doświadczenia Panoramy, że satyra ma swoje zastosowania, przedstawiając wygodne fałszywki jako prawdziwe wiadomości we właściwym momencie.

Panoramę można postrzegać jako coś postironicznego, gdy coś absurdalnego traktuje się poważnie. Wiele osób wierzących w prokremlowską propagandę przyjęło wypowiedź prezydenta Dudy za dobrą monetę, zwłaszcza że pojawiła się ona na stronach internetowych, które nie miały tego pomocnego oznaczenia „portal satyryczny” wydrukowanego na swoich logotypach, jak ma to Panorama.

EUvsDisinfo zawiera kilka przypadków, w których rosyjskie media państwowe wykorzystywały obrazy z gier wideo jako „dowód” działań wojskowych w Syrii oraz na Kaukazie Południowym. Czy powyższe przykłady to uczciwe pomyłki, czy celowe próby oszukania odbiorców? W bazie danych EUvsDisinfo dotyczącej dezinformacji znajduje się ponad 12 000 przypadków dezinformacji. Fakty są sprawą drugorzędną w prokremlowskich działaniach dezinformacyjnych, a weryfikowanie „dobrej historii” jest nieistotne.