Za kurtyną: nowe podejście analityczne do ujawniania FIMI

Europejska Służba Działań Zewnętrznych (ESDZ) opublikowała trzeci raport na temat zagrożeń zagranicznymi manipulacjami informacjami i ingerencjami w informacje (FIMI). Pełną treść raportu można znaleźć tutaj.

Podobnie jak poprzednie wersje, także najnowszy raport jest oparty na starannie zebranych danych z obserwacji działań FIMI, które posłużyły do zidentyfikowania i przeanalizowania głównych trendów w 2024 roku. Rozwijając zalecenia z ubiegłorocznego raportu dotyczącego przejścia do wspólnej reakcji, trzeci raport na temat zagrożeń FIMI wprowadza nowy element w analizie zagranicznych manipulacji informacjami i ingerencji w informacje – Matrycę Ujawniania FIMI. Narzędzie to wykorzystano do analizy 505 zdarzeń FIMI z udziałem około 38 tys. kanałów zaangażowanych w manipulację informacjami.

Raport przedstawiła Wysoka Przedstawiciel Unii do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa / Wiceprzewodnicząca Komisji Europejskiej Kaja Kallas, podkreślając, że FIMI stanowi globalne zagrożenie, którego nie można lekceważyć, ponieważ „celem [FIMI] jest destabilizowanie naszych społeczeństw, niszczenie demokracji, podsycanie podziałów między nami i naszymi partnerami oraz osłabianie globalnej pozycji UE”.

Rosja i Chiny wciąż dostosowują swoje operacje FIMI

Podobnie jak w poprzednich latach najbardziej aktywnymi źródłami zagrożeń FIMI były Rosja i Chiny. Ich taktyki, techniki i procedury (TTP) nieustannie ewoluują, aby wykorzystywać pojawiające się nowe technologie i obchodzić nakładane restrykcje. I tak w 2024 roku częściej korzystano ze sztucznej inteligencji, która umożliwia i ułatwia tworzenie treści – co wykorzystywały między innymi państwowe podmioty FIMI, takie jak RIA Nowosti – a także pozwala na automatyzację i zwiększenie skali dystrybucji treści.

FIMI, czy też wykorzystywanie informacji jako broni, jest dla Kremla narzędziem do realizacji celów geopolitycznych, a w 2024 roku było także próbą budowania „fałszywej fasady”, za którą próbowano ukrywać operacje wybielania informacji. Rosja starała się wykorzystywać konkretne lokalne problemy, szerząc starannie dobrane i ukierunkowane treści, a zwłaszcza biorąc na celownik wybory w różnych miejscach świata. Jednak głównym elementem rosyjskich operacji FIMI w 2024 roku było – podobnie jak przez trzy lata pełnowymiarowej wojny w Ukrainie – osłabianie Ukrainy i zachodniego wsparcia dla niej.

Chiny kontynuowały globalną ekspansję zasięgu kontrolowanych przez państwo mediów, stosując szeroki wachlarz różnych taktyk, technik i procedur (TTP) – od klasycznej manipulacji po uciszanie krytycznych głosów. W chińskich działaniach FIMI uczestniczą nie tylko państwowe media, ale też prywatne agencje PR i influencerzy, poszerzając zasięg geograficzny i językowy przekazu, a także często ukrywając jego pochodzenie i powiązania.

W 2024 roku Chiny realizowały swoje operacje FIMI równolegle do innych podmiotów, w tym Rosji, ale wzajemne oddziaływanie na siebie rosyjskiego i chińskiego ekosystemu FIMI ma głównie charakter oportunistyczny. Jeśli chodzi o przekaz, zauważono jednak znaczną zbieżność komunikatów obwiniających NATO za eskalację konfliktu z Rosją.

Wybory na celowniku

Analiza próby 505 incydentów FIMI wskazuje jasno, że FIMI stanowi globalne zagrożenie o istotnych implikacjach lokalnych, szczególnie w kontekście wyborów zarówno w UE, jak i na świecie. Na przykład rosyjskie podmioty FIMI w 2024 roku systematyczne prowadziły operacje wymierzone w wybory europejskie, stopniowo intensyfikując działania w tygodniach poprzedzających głosowanie i kontynuując je także po wyborach.

Na celowniku rosyjskich operacji FIMI, poza UE, znalazła się także Mołdawia. Przeprowadzone na przełomie października i listopada 2024 r. wybory prezydenckie i referendum w sprawie członkostwa Mołdawii w UE wywołały znaczną eskalację rosyjskich operacji FIMI. Rosja wykorzystuje złożoną, wielopoziomową i elastyczną infrastrukturę FIMI. Operacje te strategicznie łączyły istniejącą już infrastrukturę z nowo opracowanymi materiałami i kampaniami, mającymi na celu wywieranie wpływu na wyborców i manipulowanie ich zachowaniami. Co istotne, rosyjska infrastruktura FIMI, wykorzystywana wcześniej przeciwko Ukrainie, została użyta do ataków na Mołdawię, a jej sieci i narracje zostały dopasowane do nowego frontu ingerencji.

Oczywiście prokremlowskie próby ingerowania w wybory wykraczają poza incydenty opisane w raporcie. Jak obserwowaliśmy i dokumentowaliśmy w bazie danych EUvsDisinfo, na celowniku Kremla znalazły się także wybory we Francji i Niemczech.

Echo rosyjskich operacji FIMI w Afryce

Rosyjska infrastruktura FIMI w Afryce w 2024 roku odzwierciedla długofalową i wielopoziomową strategię rozwijaną na przestrzeni ostatnich lat. Kreml wykorzystuje także regionalne zmiany polityczne w Afryce, próbując pozycjonować się jako przeciwwaga dla Zachodu. Raport wskazuje, że Rosja poszerzyła sieć kontrolowanych przez państwo mediów, np. rozbudowując sieci RT i Sputnik, a także rozwinęła i dostosowała swoje niejawne struktury wywierania wpływu, wśród nich Inicjatywę Afrykańską.

Wierzchołek góry lodowej FIMI

Skąd więc czerpiemy naszą wiedzę? ESDZ zastosowała Matrycę Ujawniania FIMI, która pozwoliła odkryć „górę lodową” obrazującą strukturę FIMI. Porównanie do góry lodowej jest tutaj nieprzypadkowe – FIMI, podobnie jak góra lodowa, może mieć część widoczną na powierzchni i znacznie większą, ukrytą pod wodą. Źródła zagrożeń, takie jak Rosja i Chiny, często wykorzystują do operacji FIMI ukrytą infrastrukturę, tworząc niejawne sieci, które infiltrują grupy lokalnych odbiorców i rozpowszechniają wśród nich fałszywe narracje. Niejawny charakter tych wysiłków manipulacyjnych świadczy o hybrydowym charakterze działań FIMI.

Matryca Ujawniania FIMI obejmuje cztery kategorie. Trzy z nich można powiązać z podmiotem będącym źródłem zagrożenia: 1) oficjalne kanały państwowe; 2) media kontrolowane przez państwo; i 3) kanały powiązane z państwem. Czwarta kategoria nie musi być przypisana podmiotom państwowym, ale obejmuje również jednostki, które odgrywają istotną rolę w operacjach FIMI, ponieważ wykazują systematyczną zbieżność i podobne cechy zachowania.

Każda z tych czterech kategorii charakteryzuje się określonym zachowaniem i parametrami technicznymi. Zrozumienie modus operandi każdej z tych kategorii jest niezbędne do zidentyfikowania i ujawnienia podmiotów FIMI. Parametry techniczne mogą obejmować powiązania publiczne (czy nawet deklarowane), a także dane finansowe, które ujawniają źródła finansowania oraz dowody korzystania ze wspólnej infrastruktury informatycznej. Dane behawioralne mogą obejmować schematy nagłaśniania (np. powielanie treści, automatyczne tłumaczenia czy wielokrotne publikacje), a także korzystanie z fałszywych kont generowanych przez sztuczną inteligencję, skoordynowane akcje wysyłania wiadomości i podobieństwo brandingu. Podejście to umożliwia bardziej wszechstronne zrozumienie roli i funkcji, jaką różne podmioty pełnią w całej strukturze FIMI.

ESDZ rozwija kompleksowe podejście ukierunkowane na ograniczenie zagrożeń wynikających z manipulacji informacjami. Pierwszy raport na temat zagrożeń FIMI, opublikowany w 2023 roku, dotyczył przede wszystkim tego, jak analizować manipulacje informacjami i wprowadził metodologię FIMI, co miało przełomowe znaczenie i doprowadziło do standaryzacji badań nad FIMI. Kolejny raport wykorzystał tę metodologię, aby zaproponować ramy wspólnej reakcji na zagrożenia FIMI. Trzeci raport idzie o krok dalej i przedstawia szczegółowo praktyczne podejście do ujawniania i ustalania powiązań – to bardzo potrzebny krok, służący ochronie naszych demokracji w coraz bardziej niespokojnych czasach. Przeczytaj raport, dowiedz się więcej i nie daj się nabrać!