Figura tygodnia: 7

7 czynników, które sprawiają, że dezinformacja jest atrakcyjna dla naszego mózgu

Kłamstwa rozchodzą się szybciej niż prawda, a badanie Politechniki w Eindhoven sugeruje dlaczego.

Odpowiedź prawdopodobnie tkwi w naszym mózgu i ewolucji naszych preferencji poznawczych, co oznacza, że pewne rodzaje informacji są po prostu bardziej atrakcyjne, przyciągające uwagę i łatwiejsze do zapamiętania niż inne.

W przeciwieństwie do faktów dezinformacja nie jest ograniczona rzeczywistością i może być kształtowana w sposób, który czyni ją dla nas bardziej pociągającą. Zatem — jak argumentują badacze — dezinformację internetową można postrzegać nie tylko jako niskiej jakości informację, która rozprzestrzenia się z powodu niedoskonałości komunikacji online, lecz jako informację wysokiej jakości, która rozprzestrzenia się dzięki swojej skuteczności. Z tym że w tym przypadku „jakość” nie odnosi się do prawdziwości, lecz do atrakcyjności psychologicznej.

Aby zilustrować tę możliwość, badacze przeanalizowali treść 260 artykułów opublikowanych w mediach znanych z rozpowszechniania mistyfikacji i dezinformacji. Szukali obecności siedmiu czynników, które prawdopodobnie zwiększały atrakcyjność „podejrzanych artykułów” dla odbiorców online, i stwierdzili, że 86% analizowanych artykułów je zawierało.Bardziej obszerne wyniki, dane i metodologia tego badania eksploracyjnego są dostępne online.

EUvsDisinfo postanowiło wykorzystać wnioski z tego badania, aby przyjrzeć się niedawnym przykładom prokremlowskiej dezinformacji pod kątem elementów, które mogą czynić je atrakcyjnymi dla odbiorców. Oto, co znaleźliśmy:

Czynnik atrakcyjności 1: Zagrożenia

Badania akademickie sugerują, że ludzie mają tendencję do udostępniania plotek związanych z zagrożeniami częściej niż tych związanych z korzyściami, nawet gdy rozpatrywane zagrożenia nie dotyczą ich bezpośrednio. Ludzie są także skłonni częściej poszukiwać dodatkowych informacji o zagrożeniach niż o innych tematach. Wszystko to można wyjaśnić naszą ewolucyjną potrzebą przetrwania.

Prokremlowska dezinformacja w dużym stopniu wykorzystuje ludzką potrzebę przewidywania niebezpieczeństwa i gra na naszych lękach. Rozważmy na przykład niektóre z najczęściej powracających narracji dezinformacyjnych, takie jak nieuchronny wybuch III wojny światowej lub Europa chwiejąca się pod naporem migracji i terroryzmu.

Czynnik atrakcyjności 2: Seks

To, że „seks się sprzedaje”, to stara prawda w branży reklamowej, ale najwyraźniej seks może także pomagać w rozprzestrzenianiu dezinformacji.Według badaczy, motywy seksualne były obecne w niemal co piątym analizowanym artykule „fake news”.

Tematy seksualne nie są tabu dla prokremlowskiej dezinformacji, która ostatnio twierdziła, że Szwecja będzie uczyć imigrantów, jak uprawiać seks ze Szwedkami.

Zaobserwowaliśmy także, jak prokremlowskie media łączą informacje związane z seksem z narracjami o zagrożeniach migracyjnych (zob. nr 1), tworząc twierdzenia, że Niemcy i Francuzi są zmuszani do przepraszania swoich gwałcicieli, że szwedzki rząd wydał polecenia, by nie badać gwałtów, aby chronić imigrantów oraz że brytyjska policja ignoruje gwałty na nieletnich dziewczynkach, by uniknąć oskarżeń o rasizm.

Czynnik atrakcyjności 3: Wstręt

Według badania uprzedzenie oparte na wstręcie należy do najczęściej badanych czynników sprzyjających powodzeniu narracji. Popularne miejskie legendy, plotki i opowieści dla dzieci często zawierają elementy wywołujące wstręt. Do takich elementów należą informacje o skażonej żywności, chorobach, okaleczeniach, wydzielinach ciała oraz „nienaturalnych” aktach seksualnych, a prokremlowska machina dezinformacyjna hojnie z nich korzysta.Pamiętasz historię o duńskim burdelu dla zoofilów? Pojawiają się też twierdzenia, że europejskie kraje legalizują nekrofilię i bestialstwo, oraz liczne przykłady dezinformacji o wyjątkowo makabrycznej broni biologicznej rozpętanej przez zły Zachód na niczego niepodejrzewające populacje.

Czynnik atrakcyjności 4: Kontrintuicyjność

Co sprawia, że niektóre baśnie i legendy są tak popularne? Najwyraźniej może to być „minimalnie kontrintuicyjna treść” – tj. twierdzenia, które częściowo przeczą naszym intuicyjnym oczekiwaniom wobec innych. Zwykle taka treść występuje w fikcyjnych opowieściach o istotach nadprzyrodzonych, które z jednej strony zachowują się jak wszyscy inni (na przykład robią się głodne albo zdenerwowane), a z drugiej strony posiadają nieoczekiwane cechy, takie jak nieśmiertelność czy czytanie w myślach. To właśnie takie elementy sprawiają, że historie takie jak Kopciuszek (albo Zmierzch) są tak pociągające.

Jeśli jednak chodzi o dezinformację, badania wskazują, że takie elementy są relatywnie rzadkie. Nawet dezinformatorzy starają się zachować pewien rodzaj wiarygodności, a zbyt duże skupienie na nadprzyrodzoności może być przeciwskuteczne.Niemniej jednak prokremlowskiej dezinformacji udało się obwinić zarówno kosmitów, jak i satanistyczne rytuały za pożar Notre Dame.

Czynnik atrakcyjności 5: Nienaturalność

Albo to, co badacze nazywają „naruszeniami przekonań esencjalistycznych”. Mówiąc prościej, esencjalizm to pogląd, że każda istota żywa jest definiowana przez swoją esencję, zestaw atrybutów określających jej tożsamość i funkcje. Narracje, które przeczą esencji istot – takie jak modyfikacje genetyczne i klony – stają się prawdopodobnie bardziej zapadające w pamięć niż te, które tego nie robią.

Prokremlowska dezinformacja próbowała straszyć swoją publiczność właśnie takimi narracjami, twierdząc, że USA sieją na Ukrainie genetycznie modyfikowane uprawy, aby wywołać głód, albo że umowa o wolnym handlu UE–USA sprowadzi na stary kontynent GMO, kurczaki oczyszczane chlorem i klonowane krowy. Takie przypadki pokazują też, że narracje dezinformacyjne mogą zawierać kilka czynników, które czynią je dla nas bardziej interesującymi: kurczaki oczyszczane chlorem – czy to nie obrzydliwe? (zob. nr 3).

Czynniki atrakcyjności 6 i 7: Plotki i celebryci.

Kto nie lubi plotek, zwłaszcza jeśli dotyczą kogoś, kogo znamy, albo przynajmniej wydaje nam się, że znamy? Badanie wykazało, że artykuły z dezinformacją zawierające informacje społeczne – plotki lub celebrytów – były najbardziej rozpowszechnione.Co więcej, większość „celebrytów” w analizowanych artykułach stanowili w rzeczywistości politycy, a aktorzy, muzycy i gwiazdy sportu pojawiali się tylko w 16% z nich.

Te trendy mają również szerokie zastosowanie w mediach prokremlowskich. EUvsDisinfo udokumentowało liczne przypadki dezinformacji dotyczącej ukraińskich, europejskich i amerykańskich polityków, w tym twierdzenia, że prezydent Ukrainy jest częścią kierowanej przez Clinton globalnej kampanii przeciwko Trumpowi; że wszyscy politycy wysokiego szczebla w państwach bałtyckich są zamieszani w pedofilię, oraz oskarżenia, że zmarły senator USA John McCain wspierał Daesh.

Media prokremlowskie nie stronią także od atakowania znanych postaci spoza kręgów politycznych, takich jak laureatka Nagrody Nobla Svetlana Alexievich, ukraińska artystka Jamala, a nawet niemiecki zespół rockowy Rammstein.

Następnym razem, gdy natkniesz się na historię, która jest po prostu zbyt dobra/zła/odpychająca, by mogła być prawdziwa, rozważ – że tak może być w istocie.

Na podstawie: Acerbi, Alberto. „Cognitive attraction and online misinformation.” Palgrave Communications 5.1 (2019): 15.