Dezinformacja i wybory w Mołdawii
Dezinformacja i próby manipulowania elektoratem mają w Mołdawii długą tradycję. Najbardziej znana narracja dezinformacyjna wykorzystana podczas wyborów prezydenckich w Mołdawii w 2016 r. dotyczyła 30 000 Syryjczyków. Przeciwnicy proeuropejskiej kandydatki Mai Sandu twierdzili, że rzekomo obiecała ona ówczesnej kanclerz Niemiec Angeli Merkel, iż przyjmie syryjskich uchodźców, jeśli wygra wybory. Zamiast tego Sandu przegrała z prorosyjskim socjalistą Igorem Dodonem, którego partia wykorzystywała narrację o „Syryjczykach” zarówno w materiałach wyborczych, jak i w telewizji. Rozpowszechniały ją także dziesiątki stron internetowych oraz kont w mediach społecznościowych.
Wybory prezydenckie w 2020 r.…
Cztery lata później, gdy Maia Sandu i Igor Dodon ponownie zmierzyli się ze sobą w drugiej turze wyborów prezydenckich, kwestia „imigrantów” była już wyciszona. Zamiast tego stereotypy dotyczące kobiet i społeczności LGBTI zostały połączone z narracjami o Mai Sandu, która rzekomo chciała sprzedać ziemię cudzoziemcom (zob. relacje w NDI Moldova Election Watch).
Lokalna dezinformacja była wspierana z Moskwy. Rosyjskie media państwowe i urzędnicy Kremla nieustannie oskarżali UE i USA o ingerowanie w mołdawskie sprawy wewnętrzne.Mołdawskie oddziały rosyjsko kontrolowanych mediów, takie jak Komsomolskaya Pravda.md, rozpowszechniały te przekazy, które były też powtarzane przez lokalną prokremlowską prasę.
… oraz wybory parlamentarne w tym roku
Sandu wygrała wybory prezydenckie, ale te narracje okazały się przydatne podczas przedterminowych wyborów parlamentarnych przeprowadzonych latem 2021 roku. Ponownie pojawiło się twierdzenie, że Mołdawia znajduje się pod zewnętrzną kontrolą Zachodu, a w szczególności UE. Zagraniczną pomoc dla Mołdawii ogłoszono jako łapówkę: w zamian za pieniądze Zachód miałby przejąć kontrolę, a Mołdawia straciłaby suwerenność. Prokremlowskie media rozpowszechniały również teorie spiskowe o tajemniczych siłach kontrolujących prezydent Sandu, które rzekomo miały zamiar wciągnąć Mołdawię w orbitę NATO i sprowokować Rosję. Ponadto twierdzono, że USA ingerowały w wybory. Zachód oskarżano o wykorzystywanie NGO do manipulowania wynikiem oraz o przygotowywanie się do destabilizacji Naddniestrza.
Ośrodki dezinformacyjne podejmowały też tematy społeczne i kulturowe, wykorzystując popularny prokremlowski trop dezinformacyjny o „zagrożonych wartościach”.Ten trop był szczególnie widoczny w dezinformacji oraz atakach opartych na tożsamości wymierzonych w Sandu, ponieważ jako niezamężna kobieta miałaby podważać instytucję rodziny. Mołdawski Kościół Prawosławny, podporządkowany Patriarchatowi Moskiewskiemu, był częścią sieci rozpowszechniającej tę narrację.
Wydania wschodnie
W grudniu 2020 r. zniesiono ustawę antypropagandową. Ustawa ta ograniczała zagraniczne nadawanie w Mołdawii, w tym rosyjskie kanały telewizyjne. Teraz rosyjskie programy telewizyjne były swobodnie emitowane w Mołdawii. Stało się tak, ponieważ najpopularniejszy kanał telewizyjny w Mołdawii, Prime TV, retransmituje rosyjską państwową stację telewizyjną Channel One (Первый Канал). Ponadto inna stacja telewizyjna, powiązana z Partią Socjalistów, Primul w Mołdawii, zaczęła retransmitować ten sam kanał. Oprócz tego inne rosyjskie kanały telewizyjne, takie jak RTR, STS, TNT, NTV, są również retransmitowane drogą naziemną oraz we wszystkich sieciach kablowych w Mołdawii. Niektóre z tych kanałów, jak należący do rosyjskiego Gazpromu NTV, mają historię promowania prokremlowskich ataków na liberalne grupy polityczne. Dezinformacja związana z wyborami, która pojawiała się na tych stacjach telewizyjnych, w większości sugerowała wpływy UE i USA w Mołdawii oraz sprzyjała partiom prokremlowskim.
Niemniej jednak proeuropejska partia PAS wygrała wybory parlamentarne w 2021 r.Jak wyjaśniali mołdawscy obserwatorzy, m.in. w EUvsDisinfo, jedną z przyczyn zwycięstwa PAS był wpływ demaskatorów oraz lepiej poinformowanych wyborców z umiejętnościami krytycznego myślenia, w tym tych z diaspory.
Po wyborach
Nie jest zaskoczeniem, że media powiązane politycznie kontynuowały promowanie przekazów swoich partii po wyborach. Nowo powołany rząd jest stale atakowany dezinformacją, m.in. poprzez twierdzenia, że język rosyjski jest usuwany ze szkół, tradycyjna rodzina jest niszczona, a szkoły będą zamykane. Te same przekazy promowano w kampanii przed wyborami prezydenckimi.
Kryzys gazowy
Podczas październikowego kryzysu gazowego prorosyjskie partie polityczne i media próbowały obwinić nowe władze za zaistniałą sytuację, twierdząc, że przywództwo kraju spowodowało kryzys gazowy i nie umiało sobie z nim poradzić. Tymczasem partnerzy Mołdawii, UE i NATO, stwierdzili, że Rosja wykorzystuje tę sytuację, aby zastraszać Mołdawię.
Według różnych prorosyjskich mediów „reżim Sandu” nie ma szans przetrwać, podobnie jak wszystkie inne rządy, które nie pozostają w strefie wpływów Moskwy.Niektóre narracje rozpowszechniane przez prokremlowskie media są budowane wokół idei, że kupowanie gazu z „alternatywnych źródeł” to wielki schemat ograbiania obywateli.
Ci, którzy są najbardziej narażeni i podatni na dezinformację, to mołdawskie mniejszości etniczne, które są lojalnymi konsumentami rosyjskich mediów.
COVID-19 i szczepienia
Na początku pandemii dezinformację promowały rosyjskie media państwowe, takie jak Sputnik.md. Koncentrowały się one na pochodzeniu pandemii i mnożyły teorie spiskowe, przepakowując wcześniejsze teorie sprzed COVID wokół George’a Sorosa oraz przedstawiając Billa Gatesa jako osobę mającą złowrogie plany kontrolowania globu poprzez szczepionki z mikroczipami; rozpowszechnione były także narracje anty-5G.
Po udostępnieniu szczepionek nacisk prokremlowskich mediów był ukierunkowany na dyskredytowanie szczepionek zatwierdzonych przez Europejską Agencję Leków, jednocześnie chwaląc rosyjską szczepionkę Sputnik V.
Wzrost skali dezinformacji wymagał większych wysiłków, aby jej przeciwdziałać. Organizacje pozarządowe i niezależne media uruchomiły inicjatywy fact-checkingowe oraz obalały — zarówno online, jak i offline — wiele twierdzeń.Stopfals, na przykład, to platforma, która punkt po punkcie analizuje manipulacyjne i fałszywe narracje, w tym te zgłaszane przez użytkowników.
Stowarzyszenie Niezależnej Prasy, jedna z organizacji medialnych w kraju, prowadzi działania na rzecz rozwoju krytycznego myślenia wśród odbiorców mediów, zwłaszcza na obszarach wiejskich, gdzie ludzie mają niewiele alternatywnych źródeł informacji.
Jednocześnie Instytut Polityk i Reform Europejskich przygotowuje serię podcastów na temat dezinformacji oraz potrzeby edukacji medialnej wśród obywateli.
Ważnym wydarzeniem dla Mołdawii jest to, że edukatorzy wprowadzili edukację medialną jako przedmiot do wyboru do programu nauczania za zgodą Ministerstwa Edukacji w roku akademickim 2017–2018. Z inicjatywy Niezależnego Centrum Dziennikarstwa Mołdawii ten przedmiot do wyboru jest nauczany w 103 szkołach w całym kraju.
Bardzo ważnym wydarzeniem dla Mołdawii jest to, że przedmiot do wyboru Edukacja medialna został wprowadzony do programu nauczania za zgodą Ministerstwa Edukacji w roku akademickim 2017–2018.Jako inicjatywa Centrum Niezależnego Dziennikarstwa Mołdawii, obecnie ten przedmiot fakultatywny jest nauczany w 103 szkołach w całym kraju.
Nawet jeśli ograniczanie i przeciwdziałanie dezinformacji nie jest proste, jej wpływ można zmniejszyć, jak pokazują powyższe przykłady.
