Nieśmiertelny Pułk: ceremonia upamiętniania, zawłaszczona przez państwo na potrzeby mobilizacji

Jako że zbliża się 9 maja, w Rosji trwają przygotowania do dorocznych obchodów Dnia Zwycięstwa, upamiętniających 80-lecie zakończenia II wojny światowej. Prezentujemy serię artykułów, które pozwolą nam lepiej się do tego przygotować. Zachęcamy do przeczytania pierwszego, drugiego, trzeciego i czwartego artykułu z tej serii.

Centralnym punktem obchodów 9 maja jest marsz „Nieśmiertelnego Pułku”. Putin zapewne zaprezentuje „nowych bohaterów”, wymyślając bezpośredni związek między II wojną światową i obecną rosyjską agresją przeciwko Ukrainie.

Marsz był początkowo dla rodzin formą osobistego upamiętniania bliskich, którzy walczyli w II wojnie światowej, a z czasem stał się symbolem sterowanego przez państwo patriotyzmu i mobilizowania społeczeństwa – losy tego marszu wiele mówią na temat wykorzystywania przez Kreml pamięci historycznej i manipulowania nią.

Od oddolnej inicjatywy służącej upamiętnianiu po państwowy rewizjonizm

Nieśmiertelny Pułk był oddolną inicjatywą, według doniesień zapoczątkowaną w Tomsku około 2012 roku. Ten sposób upamiętniania dobrze trafiał do ludzi: maszerowali oni, trzymając portrety swoich bliskich walczących w II wojnie światowej. Był to poruszający, osobisty akt uczczenia pamięci odchodzących weteranów wojennych.

Państwo rosyjskie szybko dostrzegło potencjał tej inicjatywy i postanowiło ją zawłaszczyć. Zmieniło ją w masowy, sterowany z Kremla spektakl, mocno promowany w państwowych mediach jako wyraz jedności narodowej i szacunku dla przeszłości.

Jednak przejęcie marszów przez państwo zmieniło ich charakter. Stały się one w mniejszym stopniu formą upamiętniania indywidualnych osób, a bardziej służyły wzmacnianiu pewnych oficjalnych narracji, np. przedstawianiu zwycięstwa nad nazizmem głównie jako osiągnięcia Rosjan i umniejszaniu poświęceń innych uczestników, w szczególności Ukraińców, spośród których sześć milionów walczyło z nazizmem, a straty wyniosły około osiem milionów.

Fałszywe wspomnienia na potrzeby mobilizacji

Nieśmiertelny Pułk stał się kluczowym narzędziem w budowaniu kultu „wielkiego zwycięstwa”. W 2018 roku Putin szedł na czele marszu w Moskwie. Był to mocny wizualnie sposób mobilizowania społeczeństwa, który łączył szacunek dla przodków z lojalnością do obecnego państwa i jego przywódcy.

Jednak pytania o autentyczność przyćmiły masową skalę tych wydarzeń. Na przestrzeni lat pojawiło się wiele doniesień o studentach czy pracownikach państwowych zmuszanych lub mobilizowanych do udziału, czasem ze zdjęciami obcych ludzi, tylko po to, by pokazać imponujący tłum przed kamerami. Marsze zmieniły się w wyreżyserowane przedstawienia dla krajowej widowni, organizowane w celu manipulowania wspólną pamięcią i wspierania reżimu.

Co ciekawe, w latach 2023 i 2024 marsze na dużą skalę zostały nieoczekiwanie odwołane w dużych miastach – oficjalnie ze „względów bezpieczeństwa”. Wielu obserwatorów podejrzewało, że prawdziwym powodem było ryzyko pokazania dużych strat w wojnie z Ukrainą i obawa przed niekontrolowanym publicznym upamiętnianiem niedawno poległych, co mogłoby zakłócić ówczesną oficjalną narrację.

Nowe kłamstwa wplatane w stare

W tym roku jednak miała miejsce istotna zmiana. W całej Rosji z okazji 80. rocznicy zakończenia II wojny światowej planowane są duże marsze, w tym marsz Nieśmiertelnego Pułku. Do przywrócenia marszów doszło w czasie nasilonej cenzury i propagandy, co opisujemy szczegółowo w najnowszych przypadkach dezinformacji. W swoich fałszywych i absurdalnych narracjach rosyjscy państwowi propagandyści agresywnie przekonują, że działania Europy i ostrzeżenia dotyczące uroczystości z okazji Dnia Zwycięstwa w 2025 r. to dowód na odradzanie się „europejskiego nazizmu” i wrogości.

Co istotne, marsze mają się teraz odbywać według konkretnych, odgórnych wytycznych: administracja Putina poinstruowała organizatorów, że powinni podkreślać podobieństwa między „specjalną operacją wojskową”, która – jak wiemy – jest pełnowymiarową inwazją na Ukrainę, a „wielką wojną ojczyźnianą”, tj. – w rosyjskim rewizjonistycznym żargonie – częścią II wojny światowej z lat 1941-1945.

Celem w tym roku jest połączenie obchodów upamiętniających II wojnę światową z celebracją „nowej generacji bohaterów” z rosyjskiej pełnowymiarowej inwazji na Ukrainę. Marsze Nieśmiertelnego Pułku mają służyć umacnianiu poczucia wspólnego, narodowego losu, zakorzenionego w rewizjonistycznej wersji dawnej „chwały wojskowej”, i zachęcać do poświęceń dzisiaj.

W praktyce podejście to polega na wplataniu usprawiedliwień dla obecnej wojny przeciwko Ukrainie w utrwalone, rewizjonistyczne narracje i propagandę dotyczącą II wojny światowej. Ta zmiana sugeruje, że Putin czuje się dziś pewny, iż wraz ze swoim aparatem propagandowym udało mu się wpoić szerszej opinii publicznej w Rosji przekonanie o konieczności trwającej wojny. Ewidentnie chodzi o to, by zmobilizować więcej Rosjan do toczących się walk przeciwko Ukrainie.

Zawłaszczenie Nieśmiertelnego Pułku przez Kreml

Powrót marszu Nieśmiertelnego Pułku dobitnie podkreśla jego rolę jako narzędzia mobilizacji społecznej, dopasowanego do bieżących potrzeb Kremla.

Nie chodzi już tylko o upamiętnianie II wojny światowej, ale aktywne wplatanie w dziedzictwo historyczne narracji o obecnej wojnie, wykorzystując ładunek emocjonalny wielkiej wojny ojczyźnianej, aby zdobywać poparcie i legitymizować toczące się działania wojenne i usprawiedliwiać straty osobowe.

Droga Nieśmiertelnego Pułku – od oddolnej formy upamiętniania, przez państwowo zarządzany spektakl, po jego obecne przywrócenie w wersji wyraźnie łączącej dawne i współczesne wojny napastnicze – doskonale odzwierciedla, jak Kreml instrumentalizuje historię i ludzką pamięć.

Pokazuje, że Rosja chce zawłaszczać silne symbole – nawet tymczasowo je zawieszając, gdy stają się niewygodne – tylko po to, by przywrócić je z odświeżonym przekazem, ukierunkowanym na mobilizowanie poparcia dla bieżących celów wojskowych. Osobiste gesty upamiętniania poprzedniego pokolenia są wypaczane i instrumentalnie wykorzystywane do napędzania obecnych wojen.

Nie dajmy się nabrać!