Słowniczek: podstawowe pojęcia z dziedziny FIMI
Trzeci raport ESDZ na temat zagrożeń związanych z zagranicznymi manipulacjami informacjami i ingerencjami w informacje (FIMI) dostarcza cennych spostrzeżeń na temat operacji manipulowania informacjami. W serii wnikliwych artykułów zaglądamy za kurtynę FIMI i przedstawiamy nowatorskie podejście analityczne do ujawniania tego zjawiska. Struktura rosyjskich operacji FIMI jest opisywana poprzez analogię do góry lodowej, aby pokazać, że duża część tego systemu manipulacji skrywa się pod powierzchnią. Raport przedstawia to zjawisko z szerszej perspektywy, co umożliwia analizę zasięgu sieci manipulacyjnych i wzajemnych powiązań między nimi w systemie, który nazwano galaktyką FIMI.
Raporty bywają czasem zbyt techniczne i posługują się specyficznym dla danej dziedziny żargonem lub terminologią, która może wydawać się niezrozumiała dla szerszej grupy odbiorców. Na naszej platformie wyjaśniamy i zwalczamy manipulacje informacjami, a także udostępniamy narzędzia do nauki dla wszystkich tych, którzy chcą robić to samo. Aby pomagać naszym czytelnikom w poszerzaniu wiedzy na temat manipulacji informacjami i ułatwiać im poruszanie się po stronach naszych raportów, przygotowaliśmy praktyczny słowniczek, ułatwiający zrozumienie podstawowych pojęć z dziedziny FIMI.
Nie wszystkie informacje powstają tak samo – podstawy
Zacznijmy od podstaw. Czym są nieprawdziwe informacje i czym różnią się one od dezinformacji? W Unii Europejskiej przyjmuje się, że nieprawdziwe informacje to fałszywe lub wprowadzające w błąd treści, które są rozpowszechniane bez złych lub szkodliwych zamiarów. Pamiętajmy jednak, że nawet jeśli nie ma złych zamiarów, rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji i tak może mieć negatywne skutki. Przykładem mogą być nieprawdziwe informacje na temat pandemii COVID-19 – nie wszystkie tego rodzaju informacje były rozpowszechniane w złej wierze przez państwowe podmioty rosyjskie czy chińskie. Jednak niezależnie od tego, kto rozpowszechniał nieprawdziwe informacje o COVID-19 i dlaczego, miało to wpływ na uchylanie się od szczepień, co z kolei mogło zwiększać szkodliwe skutki społeczne.
Z kolei przez dezinformację rozumiemy fałszywe informacje, które są tworzone, przedstawiane i rozpowszechniane w celu osiągania korzyści gospodarczych lub politycznych lub aby świadomie wprowadzać w błąd opinię publiczną i działać na szkodę społeczeństwa. Takie działanie na szkodę może też oznaczać zagrożenie dla demokratycznych procesów politycznych i kształtowania polityki, a także negatywny wpływ na zdrowie, środowisko lub bezpieczeństwo. Aby ułatwić zrozumienie tego zjawiska, zebraliśmy w naszej bazie danych ponad 18 tys. przykładów dezinformacji.
Rozszyfrowywane skrótów
Myśląc o dezinformacji, zwykle myślimy o wprowadzającej w błąd historii lub narracji, którą ktoś opowiada, aby oszukać innych. Jednak manipulacja informacjami to znacznie szersze zjawisko niż tylko fałszywe historie. Dlatego właśnie Unia Europejska nazwała to zagrożenie zagranicznymi manipulacjami informacjami i ingerencjami w informacje, czyli FIMI (ang. foreign information manipulation and interference).
Co to tak naprawdę oznacza? FIMI koncentruje się na zachowaniach manipulacyjnych, a nie tylko na samej fałszywej narracji. Opisuje schemat zachowań, które w większości nie są nielegalne, ale które zagrażają lub wpływają negatywnie na wartości, procedury i procesy polityczne. FIMI to manipulacja, dokonywana w sposób celowy i skoordynowany. Może być prowadzona zarówno przez podmioty państwowe, jak i niepaństwowe, a także wykorzystywać pośredników działających w kraju lub za granicą.
Oto kilka pomocnych wyjaśnień skrótów i terminów, którymi posługujemy się, mówiąc o FIMI lub, szerzej, o manipulacji informacjami.
Incydent FIMI to działanie dokonywane przez podmiot stwarzający zagrożenie lub większą liczbę takich podmiotów, aby osiągnąć konkretne cele. Działanie to jest dokonywane z zamiarem wprowadzenia w błąd. Składa się ono z elementów widocznych, takich jak posty w mediach społecznościowych, filmy czy artykuły na stronie internetowej, oraz taktyk, technik i procedur (TTP) prowadzenia danego działania FIMI. Szereg powiązanych incydentów FIMI może wskazywać na istnienie szerzej zakrojonej kampanii FIMI.
W kontekście FIMI TTP to schematy zachowań wykorzystywane do manipulowania otoczeniem informacyjnym przez podmioty stwarzające zagrożenie. Taktyki wskazują na cele operacyjne. Techniki pokazują, jak podmioty stwarzające zagrożenie FIMI próbują realizować te cele. Procedury to określone kombinacje i techniki w ramach różnych taktyk (lub stadiów ataku), które określają zamiar. Oto bardzo pomocne zestawienie TTP przygotowane przez fundację DISARM.
Czasem w rozmowach o technikach manipulacji informacjami pojawia się sformułowanie skoordynowane nieautentyczne zachowanie lub CIB (z ang. coordinated inauthentic behaviour). Można je rozumieć po prostu jako zestaw technik – zorganizowane i celowe wysiłki manipulacyjne, mające wprowadzać odbiorców w błąd przy użyciu wielu fałszywych lub nieautentycznych kont działających w sposób skoordynowany. Zwykle obejmuje to sieć kont i stron w mediach społecznościowych, które razem rozpowszechniają dezinformację, jednocześnie ukrywając swój charakter. Terminologię tę preferują platformy mediów społecznościowych, np. Meta, które wykorzystują CIB do opisywania manipulacji informacjami w swoich raportach dotyczących zagrożeń (Adversarial Threat Reports).
Kiedy mówimy o „podmiotach stwarzających zagrożenie”, może to brzmieć bezosobowo, a jednocześnie złowrogo. Jednak w rzeczywistości mamy na myśli organizacje, władze publiczne, osoby lub grupy, które stwarzają zagrożenie poprzez udział w złośliwej działalności, np. kampaniach FIMI, cyberatakach czy innych szkodliwych działaniach. Podmioty stwarzające zagrożenie mogą podejmować złośliwe działania, kierując się różnymi motywacjami. Niektóre z nich robią to, by uzyskać korzyści finansowe lub wpływy polityczne, inne – w związku z działalnością szpiegowską lub aby zakłócać procesy demokratyczne.
Narzędzia reagowania
Aby reagować na zagrożenia związane z manipulacją informacjami, Unia Europejska opracowała zestaw narzędzi. Powszechnie są one nazywane zestawem narzędzi FIMI. Punktem wyjścia do stworzenia tego zestawu narzędzi był kompas strategiczny, który wyznaczył plan działania, mający na celu wzmocnienie polityki bezpieczeństwa i obronności UE. Jako że manipulacja informacjami została uznana za poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa UE, zestaw narzędzi FIMI to wszechstronny katalog działań i instrumentów pogrupowanych w cztery szerokie obszary tematyczne – świadomość sytuacji, budowanie odporności, regulacje i działania dyplomatyczne.
Aby udoskonalić instrumenty z zestawu narzędzi FIMI, w drugim raporcie ESDZ w sprawie zagrożeń FIMI wprowadzono ramy reagowania na zagrożenia FIMI. Ramy te stanowią metodę systematycznej organizacji i konceptualizacji procesów analizy i reagowania na FIMI. To przewodnik, który pokazuje, jak zapobiegać atakom FIMI, przygotowywać się na nie, reagować i podnosić się po ich wystąpieniu, jednocześnie stale poprawiając bezpieczeństwo na przyszłość. Schemat określony w ramach reagowania umożliwia koordynowanie działań na różnych etapach analizy zagrożeń i reagowania na nie.
Ostatni element to matryca ujawniania FIMI, której poświęciliśmy osobny, szczegółowy artykuł. Przypomnijmy jednak – matryca ujawniania FIMI to nowe podejście umożliwiające zrozumienie i ustalenie powiązań między działaniami FIMI. Dostarcza narzędzi do ujawniania rozbudowanej i wielowarstwowej struktury cyfrowej tworzonej przez autorytarne reżimy, takie jak Rosja i Chiny, na potrzeby prowadzenia operacji FIMI.
Od strony praktycznej oznacza to mapowanie kanałów powiązanych z infrastrukturą FIMI i nie tylko, a także wykorzystywanie wskaźników behawioralnych i technicznych, aby zrozumieć wzajemne powiązania i zależności między nimi. Matryca sięga także po źródła danych, by kategoryzować sieci i operacje FIMI, jednocześnie poprawiając zdolności do monitorowania i reagowania. Matryca ujawniania FIMI składa się z czterech kategorii: trzy są powiązane z podmiotem stwarzającym zagrożenie, a czwarta obejmuje niepowiązane źródła, które jednak odgrywają istotną rolę w działaniach FIMI.
Kampanie manipulacji informacjami
Oczywiście przeciwdziałanie FIMI nie jest tylko ćwiczeniem teoretycznym służącym rozwijaniu nowej terminologii. Metodologia, wnioski, praktyki i podejście opracowywane przez ESDZ we współpracy z wieloma znakomitymi partnerami z podobnie myślących rządów, organizacji międzynarodowych, grup społeczeństwa obywatelskiego, naukowców i organizacji badawczych znacznie wzmocniły społeczność przeciwdziałającą FIMI i pozwoliły osiągnąć wymierne efekty w ujawnianiu kampanii FIMI.
Jednak w przeciwieństwie do technicznej terminologii FIMI nazwy tych kampanii są znacznie bardziej poetyckie – na przykład kampania Doppelgänger, operacje False Façade i Overload, Portal Kombat czy operacja Matrioszka. Chwytliwe nazwy mają tę zaletę, że przyciągają uwagę do tych operacji manipulacji informacjami, ale mogą czasami być mylące i nie wskazywać jasno na realne zagrożenie dla bezpieczeństwa, które kryje się za tymi poetyckimi nazwami. Oto krótkie przypomnienie najbardziej widocznych kampanii FIMI ujawnionych do tej pory.
Doppelgänger
Doppelgänger to kampania FIMI powiązana z Rosją, aktywnie prowadzona od połowy 2022 roku. Według ustaleń ESDZ składa się ona z 228 domen i 25 tys. sieci CIB działających w różnych językach. Kampania ta zajmuje istotne miejsce w rosyjskiej strukturze FIMI. Kampania Doppelgänger była wielokrotnie ujawniana przez podmioty przeciwdziałające FIMI reprezentujące zarówno społeczeństwo obywatelskie, jak i rządy.
Głównym celem kampanii Doppelgänger jest poszerzanie rosyjskich wpływów na świecie poprzez segmentację grup odbiorców i dopasowywanie manipulacyjnych treści do lokalnego kontekstu. Początkowo kampania Doppelgänger skupiała się na podszywaniu się pod strony internetowe zachodnich mediów i instytucji rządowych. Potem zmieniła się w wielowarstwową operację FIMI. Wykorzystuje ona sieć złożoną z tysięcy fałszywych domen, których zadaniem jest manipulowanie algorytmami platform. Korzysta także z płatnych reklam, aby zwiększać ruch i bazuje na sieciach CIB na dużą skalę. Zachęcamy do przeczytania tego artykułu, aby dowiedzieć się więcej na temat tego, kto znalazł się na celowniku kampanii Doppelgänger w związku z wyborami europejskimi.
Operacja False Façade (Storm-1516)
Operacja False Façade (Fałszywa Fasada), zwana także Storm-1516, została uruchomiona pod koniec 2023 roku i obejmuje sieć 230 nieprawdziwych stron internetowych, wśród których znajdują się zarówno domeny aktywne, jak i uśpione. Udają one zachodnie media, przyjmując nazwy, w których pojawiają się nazwy miast z UE, Wielkiej Brytanii i USA, na przykład Boston Times czy London Crier. Pokazuje to, że celem geograficznym tej operacji FIMI jest wywieranie wpływu na kraje Zachodu. Kampania koncentruje się na „praniu” starannie wybieranych informacji przez źródła o jawnych i niejawnych powiązaniach. Więcej na temat operacji False Façade można przeczytać tutaj.
Portal Kombat
Portal Kombat (znany także jako sieć Pravda) został utworzony w 2022 roku i obejmuje sieć co najmniej 200 nieprawdziwych mediów skierowanych do odbiorców lokalnych i regionalnych w Europie, Afryce i Azji. Tę kampanię FIMI ujawniły po raz pierwszy francuskie władze. Priorytetem operacji Portal Kombat jest przede wszystkim poszerzanie wpływów w Afryce. Nasz najnowszy raport na temat FIMI pokazuje, że zidentyfikowano 73 incydenty, które świadczą o tym, iż Portal Kombat opiera się na automatycznej publikacji z dużą częstotliwością rosyjskich treści FIMI z wybranych źródeł, w tym oficjalnych podmiotów państwowych, mediów powiązanych z państwem, rosyjskich influencerów na Telegramie i lokalnych źródeł antyestablishmentowych.
Operacja Overload / Operacja Matrioszka
Czasem manipulacja informacjami nie polega na nagłaśnianiu fałszywych lub manipulacyjnych treści. Operacja Overload (z ang. przeciążenie) to kampania polegająca na zalewaniu weryfikatorów faktów w newsroomach i redakcjach na całym świecie prośbami o weryfikację bardzo podejrzanych twierdzeń dotyczących między innymi Ukrainy, Francji i Niemiec.
W ramach tej operacji wysyłano do redakcji tysiące sfabrykowanych obrazów, zrzutów ekranu lub filmów, prowadząc jednocześnie skoordynowaną akcję sztucznego rozpowszechniania fałszywych treści na Telegramie i platformie X. Operacja Overload była prowadzona równolegle do operacji Matrioszka. Nazwa Matrioszka nawiązuje do rosyjskich laleczek, ukrytych jedna w drugiej, gdyż podczas tej operacji fałszywe treści były tworzone przez podmioty podszywające się pod media i osoby publiczne z Ameryki Północnej i Europy. Dokładniejsza analiza pokazuje jednak, że większość tych treści najpierw publikowano na rosyjskojęzycznych kanałach na Telegramie, które brały już udział w innych prokremlowskich operacjach manipulowania informacjami.
Cel tych operacji był jasny. Chodziło o zalewanie weryfikatorów fałszywymi tropami, aby odciągnąć ich od reagowania na rzeczywiste zgłoszenia i tym samym umożliwić sobie rozprzestrzenianie narracji dezinformacyjnych w czasie, gdy byli zajęci masowym dementowaniem wątpliwych twierdzeń. Więcej na temat operacji Overload można przeczytać tutaj.
Nie dajmy się nabrać!
