Wkrocz do galaktyki: analiza powiązań operacji wpływu

Zagraniczne manipulacje informacjami i ingerencje w informacje (FIMI) stanowią złożone i wieloaspektowe wyzwanie, które – jak pokazują niestrudzone rosyjskie działania FIMI w kontekście wojny przeciwko Ukrainie – należy uznać za poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa. W związku z tym Europejska Służba Działań Zewnętrznych podjęła się analizy operacji FIMI, opracowania wspólnej odpowiedzi oraz zaproponowania praktycznego podejścia do ujawniania i przypisywania odpowiedzialności za operacje manipulacji informacjami.

Przeanalizowaliśmy już architekturę rosyjskich operacji FIMI, która została ujawniona w trzecim raporcie ESDZ na temat zagrożeń FIMI. Kontynuujmy naszą serię artykułów poświęconych dogłębnej analizie ustaleń raportu i przyjrzyjmy się bliżej analizie powiązań operacji wpływu.

Galaktyka współdziałających podmiotów zagrażających bezpieczeństwu

W trzecim raporcie Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych (ESDZ) na temat zagrożeń FIMI wprowadzono koncepcję Matrycy Ujawniania FIMI – systematycznego podejścia do klasyfikacji i przypisywania operacji FIMI – z wykorzystaniem przydatnej wizualnej analogii góry lodowej. Widoczna część lodowej zguby Titanica symbolizuje jawne kanały FIMI, takie jak oficjalna komunikacja rządowa czy media kontrolowane przez państwo. Z kolei większa, podwodna część góry lodowej reprezentuje działania FIMI o charakterze niejawnym, prowadzone przez podmioty, które mogą być powiązane lub sprzymierzone z państwem, ale element kontroli państwowej pozostaje ukryty.

Jednak te cztery warstwy nie funkcjonują w oderwaniu od siebie. Tworzą jednolitą infrastrukturę – sieć, w której różne kanały, zarówno przypisywane Rosji, jak i nieprzypisane żadnemu podmiotowi, współdziałają ze sobą w celu koordynacji działań w zakresie manipulacji informacjami i wywierania wpływu. Tę sieć nazywamy galaktyką operacji FIMI.

Na podstawie analizy 505 incydentów FIMI opisanych w raporcie udało się zidentyfikować 38 tys. unikalnych kanałów, z których każdy odgrywał określoną rolę w tej galaktyce manipulacji informacjami. Aby lepiej zrozumieć ich wzajemne powiązania oraz modus operandi, skupiliśmy się na 2055 najbardziej aktywnych kanałach.

Przy takim podejściu wyraźnie widać, że w tej galaktyce istnieje kilka szczególnych „gwiazd” – najaktywniejszych kanałów, za pośrednictwem których operacje manipulacji informacjami są wzmacniane i koordynowane. Należą do nich najważniejsze media kontrolowane przez państwo lub z nim powiązane, takie jak – w przypadku Rosji – RIA Nowosti, TASS, RT, Sputnik Africa, itp., oraz – w przypadku Chin – CGTN, Global Times, Xinhua i inne.

Dobrym sposobem na interpretację tej galaktyki jest zwrócenie uwagi zarówno na rozmiar poszczególnych „gwiazd”, jak i na liczbę połączeń, które tworzą. Im większa gwiazda, tym częstszy udział danego kanału w incydentach związanych z manipulacją informacjami. Podobnie jest z liczbą połączeń – im większa sieć powiązań, tym częstsze zaangażowanie kanału w incydenty FIMI, a co za tym idzie, tym większe znaczenie danego kanału w ogólnej architekturze operacji FIMI.

Kim są najjaśniejsze gwiazdy w galaktyce FIMI?

Nie jest zaskoczeniem, że w galaktyce FIMI objęte sankcjami UE media prokremlowskie i te kontrolowane przez państwo rosyjskie należą do największych „gwiazd” – kluczowych węzłów sieci. Jednocześnie Rosja wykorzystuje kanały, które starają się ukryć swoje powiązania z Kremlem, takie jak kampania Doppelganger czy Inicjatywa Afrykańska. W ten sposób Kreml próbuje zdywersyfikować grono odbiorców, nadając narracjom dezinformacyjnym bardziej organiczny charakter. Ponadto istnieją kanały i węzły, które również rozpowszechniają prokremlowskie narracje, lecz nie są bezpośrednio przypisywane Rosji. Należą do nich podmioty związane z długotrwałymi operacjami FIMI, takie jak Portal Kombat i Fałszywa Fasada, które powielają, przetwarzają i „piorą” treści na potrzeby rosyjskich mediów państwowych.

Chińska infrastruktura FIMI również opiera się na kontrolowanych przez państwo mediach, pełniących funkcję kluczowych węzłów odpowiedzialnych za produkcję i dystrybucję treści. W szczególności chińskie profile dyplomatyczne odgrywają rolę węzłów wzmacniających w tej galaktyce. Oznacza to, że systematycznie udostępniają i nagłaśniają treści rozpowszechniane przez kluczowe węzły, takie jak kanały CGTN i Global Times. Jednak poza zidentyfikowanymi i przypisanymi elementami galaktyki, Chiny wykorzystują także pozornie niezależne kanały, aby potajemnie rozszerzać swoje działania w zakresie manipulacji informacjami.

Jak to działa?

Jak pokazuje galaktyka, architektura FIMI została zaprojektowana tak, aby była zróżnicowana, trwała i elastyczna wobec odbiorców docelowych – nie opiera się więc wyłącznie na jednej platformie. Może obejmować konta na głównych platformach mediów społecznościowych, np. X (dawniej Twitter), Facebook, Telegram, YouTube i TikTok, a także kontrolowane przez państwo lub nieautentyczne serwisy informacyjne. Treści mogą być przekształcane w różne formaty – filmy, artykuły, memy, materiały generowane przez sztuczną inteligencję – wszystko po to, by skutecznie dostarczać manipulacyjne narracje podatnym grupom odbiorców. Co więcej, pranie informacji stanowi kluczową technikę służącą do ukrywania źródła manipulacyjnych treści.

Skupmy się na jednym przykładzie. Widzimy, że manipulacyjną treść podważającą legitymację prezydenta Zełenskiego – typowy przekaz forsowany przez Kreml na co dzień – początkowo opublikowano na YouTube. Następnie ta sama narracja dezinformacyjna została przetworzona i umieszczona w artykule na stronie internetowej operacji Fałszywa Fasada, po czym rozpowszechniono ją za pośrednictwem Telegramu. W kolejnym etapie rosyjskie kanały powiązane z państwem, takie jak NewsFront, podchwyciły tę historię, rozszerzając jej zasięg. Na tym etapie pranie informacji przeszło z fazy niejawnej do jawnej, kiedy to główne rosyjskie media państwowe, np. Sputnik, zaczęły nagłaśniać daną dezinformacyjną narrację, a rosyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych włączyło się w przekaz, nadając fałszywej informacji pozory wiarygodności.

Kto kogo nagłaśnia?

Oczywiście pranie informacji nie jest procesem jednokierunkowym. Manipulacyjne treści mogą również pochodzić z jawnej części galaktyki i przenikać do jej bardziej utajnionych obszarów. Co istotne, rozprzestrzenianie się treści nie ogranicza się do konkretnego klastra w galaktyce.

Wręcz przeciwnie – rosyjskie i chińskie klastry często wzajemnie wzmacniają treści poprzez krzyżową promocję realizowaną przez kontrolowane przez państwo media, takie jak RIA Nowosti, RT, Sputnik, CGTN czy Global Times. Tę zbieżność najlepiej widać we wspólnych narracjach wymierzonych w zachodnie instytucje i procesy demokratyczne. Przekaz często przedstawia Europę, USA i NATO jako słabe, niestabilne lub uwikłane w neokolonializm i regionalne prowokacje.

Wzory interakcji

Kiedy spojrzymy na pojedynczą „gwiazdę” w tej galaktyce, może się wydawać, że świeci ona w izolacji. Jednak patrząc na całość, zaczynają wyłaniać się istotne wzorce interakcji. Jednym z najbardziej wyraźnych jest skoordynowana aktywacja różnych klastrów w galaktyce – oznacza to, że wiele kanałów rozpowszechnia te same treści w tym samym czasie, aby zalać przestrzeń informacyjną. Do innych znaczących wzorców należą recykling treści oraz segmentacja odbiorców – innymi słowy: przetwarzanie i ponowne wykorzystywanie dezinformacji pierwotnie przeznaczonej dla jednej grupy, w celu przeniknięcia do nowych regionów i środowisk odbiorczych.

Wymienione wzorce zachowań manipulacyjnych mogą skutecznie służyć do ukrywania źródeł manipulacji, unikania nadzoru, dostosowywania treści do lokalnych odbiorców oraz wpływania na opinię publiczną. Zrozumienie powyższych wzorców jest kluczowe dla budowania odporności na tego rodzaju działania informacyjne. Z kolei wyjście poza pojedyncze „gwiazdy” manipulacji informacyjnej i spojrzenie na całą galaktykę FIMI to decydujący krok w kierunku identyfikacji i zrozumienia tych mechanizmów.

Nie dajmy się nabrać!