Szerszy obraz historyka. Wojna Rosji przeciwko Ukrainie i jak ją zakończyć we właściwy sposób

W artykule tym przedstawiono kluczowe argumenty z debaty zorganizowanej przez Europejską Służbę Działań Zewnętrznych (ESDZ) 16 stycznia 2026 r.

Ukraina jest kluczowa w historii Europy

Jednym z najbardziej uporczywych przekłamań w dyskusjach na temat wojny Rosji z Ukrainą jest założenie, że Ukraina ma marginalne znaczenie historyczne i jest „przypadkiem granicznym”, który niedawno został wciągnięty w sprawy europejskie. Założenie to jest nie tylko błędne, ale wręcz aktywnie powiela kremlowską wizję historii.

Ukraina od czasów prehistorycznych była kluczowym obszarem rozwoju Europy. Niektóre z najwcześniejszych znanych osad z epoki lodowcowej w Europie znajdowały się na jej terytorium. Powstały tam wczesne osady miejskie, starsze niż te w Mezopotamii. Korzenie językowe języków indoeuropejskich sięgają tego regionu. Klasyczna kultura grecka była głęboko związana z wybrzeżem Morza Czarnego, a sieci Gotów, Hunów i Wikingów przemieszczały się przez tereny dzisiejszej Ukrainy lub miały tam swój początek.

Geografia Ukrainy jest wyjątkowa w skali europejskiej. Łączy w sobie żyzne gleby, żeglowne rzeki płynące z północy na południe oraz bezpośredni dostęp do morza. Ta wyjątkowa konfiguracja sprawiła, że terytorium to było historycznie zamożne, ale jednocześnie wyjątkowo podatne na imperialną ekspansję.

Przez ponad trzy tysiące lat geografia ta przyciągała imperia pragnące kontroli nad produkcją rolną, szlakami handlowymi i dostępem do potęgi morskiej. Obecna wojna nie jest odstępstwem od normy; jest najnowszym przejawem długotrwałej logiki imperialnej.

Zrozumienie tego jest kluczowe dla przeciwdziałania dezinformacji, która przedstawia agresję Rosji jako defensywną lub reaktywną. Schemat ten ma charakter strukturalny, a nie sytuacyjny.

Jak mit historyczny umożliwia sprawowanie władzy

Rosyjska ideologia państwowa opiera się na sfałszowanej wizji historii: twierdzeniu o bezpośredniej linii łączącej wczesnośredniowieczną Ruś z dzisiejszą Federacją Rosyjską. Narracja ta narzuca deterministyczną historię ciągłości. Nie jest ona tylko fałszywa, ale ma również funkcję polityczną. Podejmowanie tej narracji na jej własnych zasadach – poprzez zwykłe korygowanie faktów – nadal oznacza akceptację ram narzuconych przez Moskwę.

Skuteczniejsza odpowiedź zaczyna się od odrzucenia samej przesłanki. Przeszłość Ukrainy, podobnie jak przeszłość każdego społeczeństwa europejskiego, jest wielowarstwowa, pluralistyczna i ukształtowana przez ludzkie działania. Gdy historia zostanie zrozumiana jako warunkowa i ukształtowana przez człowieka, a nie jako nieunikniona, imperialne roszczenia tracą swoją moc uzasadniającą.

Europejska narracja o sobie samych

Unia Europejska często określa się przede wszystkim jako „projekt pokojowy”. Choć politycznie pocieszająca, narracja ta jest historycznie niekompletna i strategicznie ograniczająca.

Europa nie stała się pokojowa, ponieważ odkryła moralną wartość pokoju. Stała się pokojowa, ponieważ upadły jej imperia. Unia Europejska jest w praktyce najbardziej udanym postimperialnym projektem politycznym na świecie – alternatywnym sposobem organizowania władzy i dobrobytu bez imperium.

Niedocenianie tego faktu ma znaczenie. Kiedy Europa postrzega siebie wyłącznie jako zwolenniczkę pokoju, z trudem odpowiada podmiotom, które są wyraźnymi zwolennikami imperializmu. Rosja nie dąży do pokoju, lecz do odbudowy imperium. W obliczu takiego projektu sama retoryka pokojowa jest niewystarczająca. Klęska Niemiec w 1945 r. nie była wynikiem retoryki pokoju, ale skoordynowanej koalicji wojskowej i gospodarczej.

Postimperialna Europa musi uznać, że klęska wojen imperialnych nie jest tragedią, ale historyczną koniecznością i często warunkiem wstępnym reform.

Uporczywy mit o „niezwyciężonej” Rosji

Jednym z największych osiągnięć Kremla w dziedzinie dezinformacji jest mit o niezwyciężoności Rosji: idea, że Rosja jest nieskończenie silna, nigdy nie przegrywa wojen i może prowadzić konflikty w nieskończoność.

Historia pokazuje coś wręcz przeciwnego. Rosja wielokrotnie przegrywała wojny: z Japonią, Polską, w Afganistanie i pierwszą wojnę w Czeczenii. Pierwsza wojna światowa doprowadziła do upadku Imperium Rosyjskiego. Nawet w II wojnie światowej zwycięstwo Związku Radzieckiego było nierozerwalnie związane z ogromnym wsparciem zewnętrznym. Historycznie rzecz biorąc, imperia przegrywają swoje ostatnie wojny – i ta przegrana często umożliwia wewnętrzną transformację.

Akceptowanie mitu o niezwyciężoności Rosji nie tylko wprowadza w błąd, osłabia również europejską politykę i przedłuża konflikt, obniżając oczekiwania co do zmian.

Broń nuklearna nie jest decydująca – prawdziwym zagrożeniem jest szantaż nuklearny

Broń jądrowa jest często przedstawiana jako decydujący czynnik w pozycji Rosji w wojnie z Ukrainą. Historycznie rzecz biorąc, założenie to nie ma uzasadnienia. Państwa posiadające arsenały jądrowe regularnie przegrywają wojny. Broń jądrowa nie umożliwiła Rosji wygrania wojen w przeszłości.

Prawdziwe zagrożenie w Ukrainie leży gdzie indziej. Gdyby Rosji pozwolono odnieść zwycięstwo poprzez groźby nuklearne wobec państwa dysponującego bronią konwencjonalną, stworzyłoby to głęboko destabilizujący precedens. Taki wynik oznaczałby, że zastraszanie bronią jądrową jest skutecznym narzędziem przymusu, a nabycie broni jądrowej jest jedynym niezawodnym sposobem powstrzymania agresji.

Ekonomiczny rdzeń wojny: węglowodory

Materialną podstawą rosyjskich działań wojennych nie jest siła ideologiczna, lecz dochody z węglowodorów. Zyski z ropy i gazu stanowią podstawę zarówno rosyjskiego państwa, jak i jego potencjału militarnego.

Jeśli prawdziwym celem jest zakończenie wojny, należy poważnie i konsekwentnie zająć się tą podstawą ekonomiczną. Półśrodki, które nie naruszają podstawowych źródeł dochodów, tylko przedłużają konflikt, jednocześnie wzmacniając iluzję rosyjskiej wytrzymałości.

Opór Ukrainy i strategiczny moment dla Europy

Pełnoskalowa inwazja na Ukrainę trwa już dłużej niż wojna niemiecko-sowiecka w latach 1941–1945. Jej znaczenie jest porównywalne nie tylko dla Ukrainy, ale i dla całej Europy.

Opór Ukrainy dał Europie czas: czas na przemyślenie kwestii własnego bezpieczeństwa, zależności i strategicznej autonomii. Bez tego oporu Europa nie miałaby takiej możliwości. Ukraina pozwala Europie zmierzyć się z rzeczywistością, która była od dawna odkładana na później.

Moment ten stwarza również szansę dla Europy, aby mentalnie i politycznie uwolnić się od nadmiernego uzależnienia od Stanów Zjednoczonych, co staje się coraz bardziej nieuniknione.

Wniosek: Ukraina jako wybór dotyczący przyszłości Europy

Ukraina stanowi decydujące rozdroże dla przyszłości Europy. Ukraina wchłonięta przez imperium wzmocniłaby zasadniczo odmienną i znacznie groźniejszą Rosję. Ukraina zintegrowana z Europą wzmacnia postimperialną alternatywę, którą ucieleśnia UE.

Tego celu nie osiągnie się poprzez abstrakcyjne apele o pokój. Wymaga to uznania imperialnej dynamiki, obalenia mitów o nieuchronności, zmierzenia się z ekonomicznymi czynnikami sprzyjającymi wojnie oraz zaakceptowania roli Europy w historii.

W tym sensie wojna nie dotyczy tylko Ukrainy. Chodzi o to, czy Europa rozumie, czym sama jest – i czemu się sprzeciwia.