Tak zwana rosyjska „piąta kolumna” mierzy się z morderstwami, zastraszaniem i drakońskimi przepisami prawa

Podobnie jak większość autokratycznych przywódców, Putin potrzebuje wrogów i zwycięstw, zarówno za granicą, jak i w kraju. Przemówienie Putina z 16 marca, trzy tygodnie po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji na Ukrainę, zwróciło się ku sprawom wewnętrznym. Wezwał do „oczyszczenia” rosyjskiego społeczeństwa z piątej kolumny, „drani i zdrajców” oraz użył osławionego cytatu o „wypluwaniu ich jak muchy”. Od tego czasu doszło do kolejnych aresztowań wysokich rangą urzędników. Media podają, że doszło do około 150 aresztowań tylko w centralnych strukturach FSB, rosyjskiej służby bezpieczeństwa.

Obecnej sytuacji nie można utożsamiać z epoką Stalina z lat 30. XX wieku, kiedy национал-предатели [zdrajcy narodu] lub „wrogowie ludu” byli wskazywani na każdym rogu, by obarczać ich winą za dowolne i wszelkie problemy. Niemniej jednak ton debaty publicznej w Rosji zaczął być ostrzejszy niż cokolwiek znanego od czasów II wojny światowej, także w latach 60. do początku lat 80., w szczytowym okresie Związku Radzieckiego pod rządami Leonida Breżniewa.

Obecna fala narracji dezinformacyjnych twierdzi, że Zachód jednoczy się przeciwko Rosji i wabi Rosjan słabym morale, albo że „ukraińscy naziści” planują lub popełniają okrucieństwa wobec mieszkańców Donbasu.Rzecznik Putina Dmitrij Pieskow obwinił za wszystko „nazistów wspieranych przez Zachód” w niedawnym wywiadzie dla Sky News. Zatonięcie rakietowego krążownika Marynarki Wojennej Rosji „Moskwa” dolało oliwy do ognia w debacie wewnętrznej, wraz z wezwaniami do jeszcze intensywniejszych bombardowań Ukrainy, oraz do jednoczenia się pod flagą wewnątrz Rosji.

Represje polityczne w dzisiejszej Rosji systematycznie narastają. Oficjalna rosyjska lista „ekstremistów” wciąż się powiększa. Już do sierpnia 2021 r. zarejestrowano 410 więźniów politycznych.

Protesty wewnętrzne

Poważny sprzeciw polityczny zaczął narastać w Rosji w 2005 r. wraz z tzw. marszami opozycji, które utrzymywały się aż do 2008 r. Druga fala masowych protestów rozwinęła się w całym kraju w latach 2011–2013 w następstwie wyborów parlamentarnych w 2011 r., które zostały wypaczone i naznaczone dorzucaniem kart do urn oraz innymi rodzajami oszustw. Doszło do kolejnych aresztowań. Widoczna była brutalność policji. Moskwa obwiniała Zachód o wspieranie opozycji, twierdząc, że celem było zdestabilizowanie, a nawet zniszczenie Rosji (zob. kilka przypadków w naszej bazie danych).

Kreml nasilił kampanię represji przeciwko opozycji po nielegalnej aneksji Krymu w 2014 r..Jeden z najgłośniejszych krytyków Putina, Boris Niemcow, został zamordowany w centrum Moskwy w 2015 roku. Śledztwo wykazało, że pięciu Czeczenów było winnych tej zbrodni, ale niektóre fakty wskazują, że FSB mogła być zamieszana w morderstwo.

Lider opozycji Aleksiej Nawalny został aresztowany w 2021 roku i skazany na dziewięć lat więzienia. Wrócił do Rosji z Niemiec, gdzie dochodził do siebie po tym, jak agenci Putina otruli go toksycznym środkiem Nowiczok w syberyjskim mieście Tomsk. Moskwa prawdopodobnie spodziewała się, że pozostanie za granicą, ale on zdecydował się wrócić. Nawalny jest charyzmatycznym liderem opozycji, więc działania Putina ilustrują strach przed utratą kontroli.

Nastolatki również mogą stanowić zagrożenie dla Rosji Putina, zwłaszcza jeśli grają w grę komputerową, w której planują zniszczyć budynek FSB. Jeden z nich, Nikita Uwarow, 16-letni, został w lutym 2022 roku skazany na pięć lat więzienia za planowanie wirtualnego wybuchu. Dwóch pozostałych otrzymało wyroki w zawieszeniu za współpracę ze śledczymi. Gdy Uwarow został zatrzymany, miał zaledwie 14 lat. Była podobna sprawa z młodymi ludźmi, których oskarżono o „organizowanie grupy ekstremistycznej mającej na celu popełnianie przestępstw o charakterze ekstremistycznym” i skazano na kary więzienia w 2020 roku. Założyli oni organizację o nazwie „Nowa Wielkość” w 2017 roku.Młodzi ludzie podczas swoich spotkań dyskutowali o polityce, co śledczy i prokuratorzy uznali za wystarczające do wszczęcia sprawy karnej.

Zagraniczne cele

Oprócz walki z krajowymi rywalami system Putina aktywnie zwalczał także przeciwników za granicą. Były agent KGB Alexander Litvinenko został otruty radioaktywnym polonem i zmarł w 2006 roku w Wielkiej Brytanii. Był bardzo krytyczny wobec reżimu Putina i uciekł do Wielkiej Brytanii w 2000 roku. Oficjalne brytyjskie śledztwo stwierdziło, że „operacja FSB mająca na celu zabicie Litwinienki została prawdopodobnie zatwierdzona przez [ówczesnego dyrektora FSB Nikołaja] Patruszewa, a także przez prezydenta Putina”. Pytania dotyczące tej sprawy Moskwa odrzuca jako „rusofobię”.

Zbiegły rosyjski oligarcha Boris Berezovsky został znaleziony martwy w Wielkiej Brytanii w 2013 roku. Według doniesień było to samobójstwo, ale niektóre źródła podejrzewały, że było to morderstwo. Berezowski był bardzo aktywny w działaniach antykremlowskich, odkąd wyemigrował do Wielkiej Brytanii. Nie ma bezpośrednich dowodów na rosyjskie zaangażowanie w tej sprawie, ale pytania wciąż pozostają bez odpowiedzi.

Siergiej Skripal, kolejny były rosyjski szpieg, oraz jego córka Julia mieli zostać zaatakowani przez płatnych zabójców Putina w Salisbury w Wielkiej Brytanii w 2018 roku.Brytyjskie władze odkryły, że Skripalowie zostali otruci neurotoksyną Nowiczok, a Rosja była „z dużym prawdopodobieństwem” odpowiedzialna za atak. Próby Moskwy, by odwracać uwagę i zaprzeczać odpowiedzialności, pozostają jednymi z najbardziej wyrazistych przykładów prokremlowskich kampanii dezinformacyjnych – zob. liczne przypadki tutaj.

Drakońskie ustawodawstwo

Dezinformacja i manipulacja są również tworzone poprzez zmianę zasad gry dotyczących tego, kto może się wypowiadać i jak może to robić.

Rosja przyjęła w 2012 r. ustawodawstwo o „zagranicznych agentach”. Zgodnie z nowymi przepisami organizacje pozarządowe i osoby fizyczne są uznawane za zagranicznych agentów, jeśli angażują się w działalność polityczną i otrzymują jakiekolwiek zagraniczne finansowanie. Poważnie ogranicza to ich działalność w Rosji.

Ustawa o penalizacji zniewag wobec władz i symboli państwowych została uchwalona w 2019 r. Krytyczny komentarz pod adresem jakiegokolwiek urzędnika lub prezydenta może skutkować grzywną albo karą pozbawienia wolności, jeśli sąd uzna to za zniewagę.

Ustawa karząca rozpowszechnianie tzw. „fałszywych wiadomości” (czegokolwiek niepochodzącego z oficjalnych źródeł) na temat rosyjskiej „specjalnej operacji wojskowej” [wojny w Ukrainie] została przyjęta 4 marca 2022 r.To samo dotyczy podawania liczby ofiar wyższej niż oficjalna, która przed zatonięciem krążownika „Moskwa” wynosiła 1 351 żołnierzy. Defetyzm ani niskie morale nie są tolerowane.

Popadnięcie w konflikt z którymkolwiek z tych przepisów zazwyczaj skutkuje albo zamknięciem organizacji, jak stało się w przypadku Memoriału, albo mediów takich jak Nowaja Gazieta, albo trafieniem do więzienia, jak Aleksiej Nawalny.

Innym sposobem, by stać się celem, jest opcja „uniwersalna”: uznanie za „organizację lub osobę ekstremistyczną”. To administracyjne oznaczenie niewymagające decyzji sądu. Jak dotąd na przykład ponad 11 czołowych osób z organizacji Nawalnego zostało tak zarejestrowanych. Oznacza to, że państwa majątek jest de facto zamrożony, że ludzie nie mogą z tobą robić interesów, że tracisz pracę – to krok przed więzieniem.

Józefowi Stalinowi przypisuje się ten brutalny cytat: „Kiedy jest człowiek, jest problem. Kiedy nie ma człowieka, nie ma problemu.”