Pamięć absolutna: rosyjskie próby wymazania kultury ukraińskiej
Jeśli historia jest zgromadzonym zbiorem zapisów z przeszłości, to kultura jest procesem, który ożywia ją. Zbiór ten można porządkować, pomijać pliki, usuwać gałęzie – zmieniając to, co wydaje się arbitralne. W przypadku Ukrainy zmienione archiwa i przemieszczone artefakty miały na celu narzucenie innej wersji przeszłości. Jednak kultura nie opiera się na pojedynczej, autoryzowanej wersji; przywraca ona przycinane gałęzie i nadal tworzy znaczenia, nawet gdy zapis jest na siłę zmieniany.
W XIX i XX wieku kultura ukraińska spotkała się z licznymi zakazami i cenzurą narzucaną przez Imperium Rosyjskie i władze radzieckie, jednak aktywne ruchy i organizacje kulturalne nieustannie ożywiały i promowały język ukraiński, literaturę, muzykę i sztukę. Od tajnych stowarzyszeń i kijowskiego Bractwa Cyryla i Metodego w XIX wieku po Proswitę i Związek Kobiet Ukraińskich, od modernistycznego Rozstrzelanego odrodzenia z lat 20. XX wieku po Szistdesiatnyków i samizdat z lat 60. i 80. XX wieku, ukraińscy pisarze, poeci, artyści i działacze tworzyli książki, spektakle teatralne, piosenki i czasopisma w języku ukraińskim, pomimo represji, aresztowań i cenzury, broniąc prawa do tożsamości narodowej i odrębności kulturowej.
Ukraińscy pisarze, naukowcy i artyści byli marginalizowani lub zmuszani do asymilacji w ramach rosyjskiego kanonu. Ci, którzy stawiali opór, często spotykali się z cenzurą, więzieniem lub śmiercią. Często przytaczanym przykładem jest zabójstwo kompozytora Mykoły Leontowycza. Jego utwór „Szczedryk”, później znany na całym świecie jako „Kolęda Dzwonów” (“Carol of the Bells”), zyskał globalne uznanie, mimo że jego narodowe pochodzenie zostało zatajone.
Po ogłoszeniu niepodległości Ukrainy w 1991 r., imperialna koncepcja „wspólnej przestrzeni kulturowej” stopniowo traciła na znaczeniu. Bez bezpośredniej kontroli administracyjnej, dominacja kulturowa Moskwy w Ukrainie osłabła. Jednak ostatnio strategia narodowa Rosji sygnalizuje odnowienie tych zamiarów. Oficjalne deklaracje o „wzmocnieniu ogólnorosyjskiej tożsamości obywatelskiej opartej na tradycyjnych wartościach duchowych, moralnych, kulturowych i historycznych” na terytoriach okupowanych wskazują, że podporządkowanie kulturowe pozostaje celem politycznym.
Za tym sformułowaniem kryją się praktyki nawiązujące do wcześniejszych epok. W marcu 2021 r. rosyjscy funkcjonariusze służb bezpieczeństwa na okupowanym Krymie zatrzymali osoby, które złożyły kwiaty pod pomnikiem poety Tarasa Szewczenki. Jeden z nich, dziennikarz Władysław Jesypenko, został później skazany na podstawie zarzutów powszechnie uznanych przez obserwatorów za motywowane politycznie. Akty upamiętnienia potraktowano jako akty dywersji.
Kampania objęła nie tylko jednostki, ale również dziedzictwo materialne. Według stanu na styczeń 2026 r., UNESCO potwierdziło zniszczenie lub uszkodzenie 517 obiektów kultury na Ukrainie, w tym budynków sakralnych, muzeów, bibliotek, pomników i archiwów. Wśród dotkniętych zniszczeniami miejsc znajdują się historyczne centra Odessy i Lwowa, a także Sobór Mądrości Bożej i Ławra Peczerska – zabytki uznane za ważne ze względu na swoje znaczenie architektoniczne i historyczne.
Fizycznemu zniszczeniu towarzyszyły kampanie informacyjne. Rosyjscy urzędnicy próbowali zaprzeczać atakom na obiekty kultury i rozpowszechniali twierdzenia, że to sama Ukraina zagraża dziedzictwu prawosławnemu. Nawet wydarzenia popkulturowe, takie jak Konkurs Piosenki Eurowizji, były przedstawiane jako zagrożenie ideologiczne, a nawet „satanistyczne rytuały”. Ukraina została scharakteryzowana jako wroga wobec „tradycyjnych wartości” i nazwana „państwem nazistowskim”, a jako dowód przytoczono politykę kulturalną. W tej narracji obrona tożsamości ukraińskiej jest przedstawiana nie jako samoobrona, lecz jako ekstremizm.
Ataki na sanktuaria i symbole – często określane przez rosyjskich urzędników jako elementy „rosyjskiej świętości” – ujawniają głębszą logikę działania. Kontrola nad terytorium jest nierozerwalnie związana z kontrolą nad znaczeniem. Jeśli kultura koduje pamięć, to przekształcanie kultury staje się sposobem na przepisanie przynależności.
W następnym rozdziale omówimy kolejny wymiar tej strategii – język – medium, za pomocą którego przekazywana jest pamięć i wyrażana tożsamość.
