„Informacyjny bumerang powraca”
Kryzys związany z koronawirusem jest łatwym celem dezinformacji. Aktorzy państwowi manipulowali tematem COVID-19 w mediach tradycyjnych i społecznościowych, siejąc wątpliwości i niezgodę. WHO mówi o „infodemii”
EUvsDisinfo skontaktowało się z sześcioma rosyjskimi ekspertami – niezależnymi dziennikarzami i komentatorami – aby poznać ich opinię na temat sytuacji w Rosji.
Wszyscy eksperci zostali zapytani o to samo:
Jaka jest Państwa ocena sposobu, w jaki media kontrolowane przez Kreml dotychczas przedstawiały kryzys koronawirusowy? Jak Pani/Pan sądzi, jak będą go przedstawiać w nadchodzących tygodniach lub miesiącach? Czy spodziewa się Pani/Pan dezinformacji na ten temat? A jeśli tak, jaka będzie strategia?
„Wyższość Moskwy i bezradność Zachodu”
Aleksander Morozow, politolog, Boris Nemtsov Academic Center, Praga:
‘Równolegle rozwijają się dwie narracje. Z jednej strony nadal widzimy nagłówki takie jak: „Wirus został przywieziony do Chin przez armię USA”, a prokremlowscy komentatorzy wciąż piszą o „histerii zachodnich elit” i „upadku Unii Europejskiej”.Z drugiej strony w mediach Kremla zaczęła działać narracja o „globalnej solidarności”, ponieważ rosyjski rząd zaczyna podejmować takie same środki jak rządy europejskie.
Alexander Morozow jest rosyjskim dziennikarzem i badaczem związanym z Akademickim Centrum im. Borysa Niemcowa w Pradze. Przeczytaj jego wywiad dla EUvsDisinfo: „Są przekonani, że Rosja powinna stosować taktykę partyzancką.“
Media Kremla stworzą teraz mieszankę tych dwóch narracji, mniej więcej w następujący sposób: rosyjskie władze spokojnie i skutecznie zwalczają wirusa; ale w Europie i USA rządy wywołują histerię, popełniają błędy, które powodują krytykę ze strony obywateli. Podkreślane będzie, że niektóre rządy zachodnie odmawiają pomocy Kremla, podczas gdy inne ją przyjmują. Zostanie to przedstawione odbiorcom wewnętrznym jako spójny obraz wyższości Moskwy i bezradności Zachodu.
Dla odbiorców zewnętrznych narracja pójdzie w dwóch kierunkach: będzie zwracać się do europejskich i innych rządów z propozycją partnerstwa oraz udziału Moskwy w globalnej solidarności, której nie można odrzucić; ale z drugiej strony będzie kierowana do tych odbiorców w Europie, którzy szukają „alternatywnych opinii” na temat własnych rządów.To duża grupa odbiorców, obejmująca nie tylko część rosyjskojęzycznych mieszkańców Europy, ale także elektorat nowej prawicy, eurosceptyków i populistów w różnych krajach.
Kreml wykorzysta ten naturalny europejski materiał, wyrywając z kontekstu krytykę krajowych programów przeciwwirusowych, która pojawi się w europejskich dyskusjach; krytykę działań Brukseli ze strony eurosceptyków oraz panikarskie wypowiedzi europejskich blogerów o katastrofalnych konsekwencjach gospodarczych podejmowanych środków.”
„Propaganda szczepi ludzi podejrzliwością i brakiem zaufania”
Paweł Kanygin, dziennikarz „Nowej Gaziety”:
„Oczywiste jest, że rosyjski rząd nie informuje obywateli w pełni o sytuacji. Poprzez starannie kontrolowane media twierdzi, że nie ma zagrożenia niekontrolowaną epidemią. Media te nieustannie donoszą, że Zachód płonie, Ukraina – oczywiście – płonie, a nawet bratnia Białoruś także; ale my jesteśmy lepiej przygotowani niż ktokolwiek inny.
Paweł Kanygin relacjonował sprawę MH17 jako dziennikarz śledczy „Nowej Gaziety”.Przeczytaj jego wywiad dla EUvsDisinfo: „Propaganda kopie kulturowy rów między Rosją a Europą.”
Rzeczywistość jest taka, że nie wiemy, co tak naprawdę dzieje się z rozprzestrzenianiem się choroby w Rosji, ponieważ Rosji nawet nie jest blisko do poziomu przejrzystości, jaki widzimy w Europie, Korei Południowej, a nawet w Chinach.
Rosyjskie władze zaczynają teraz zachowywać się jak rozgniewany nastolatek, kiedy ludzie nie przestrzegają zasad samoizolacji albo gdy zaczynają panikować i wykupują z półek supermarketów makaron.
Obecnie mieszkam w USA i znajomi z Rosji pytają mnie, jaka jest tutaj sytuacja.Ludzie nie mogą uwierzyć, że tutaj także panuje epidemia, skoro eksperci w rosyjskich talk-show wmawiali im, że wirus został opracowany w tajnym amerykańskim laboratorium i wypuszczony na Chiny oraz Europę.
Ale problem jest następujący: gdy propaganda zamiast faktów rozpowszechnia te bzdury, w ostatecznym rozrachunku uderza to w jej własnych zleceniodawców – tych, którzy są u władzy – ponieważ zaszczepia w ludziach podejrzliwość i nieufność wobec działań państwa.’
„Ton zmienił się dosłownie w jeden dzień”
Konstantin Eggert, dziennikarz:
‘Na początek relacjonowanie pandemii w rosyjskich mediach państwowych podążało za tradycyjnymi tezami – „w Rosji nie ma problemów; ale na Zachodzie jest ich mnóstwo”. Jednak najwyraźniej w wyniku rosnącej świadomości możliwej skali epidemii w Rosji, ton zmienił się dosłownie w jeden dzień.
Konstantin Eggert jest niezależnym dziennikarzem, analitykiem politycznym, konsultantem ds. komunikacji oraz felietonistą Deutsche Welle.Eggert był wcześniej redaktorem naczelnym moskiewskiego biura rosyjskiej służby BBC oraz prezenterem wiadomości w TV Rain.
Obecnie nacisk kładzie się na: 1) relacjonowanie sytuacji w UE i USA w komunikatach informacyjnych w sposób czysto faktograficzny; 2) gotowość Federacji Rosyjskiej do walki z wirusem („Rosja jako pierwsza rozszyfrowała genom wirusa”); oraz 3) pozytywne aspekty kwarantanny („spędzaj więcej czasu z rodziną”).W antyukraińskim wątku nie da się uniknąć programów publicystycznych – „system ochrony zdrowia na Ukrainie się załamuje”.
Oczywiście priorytetem będzie naturalne ograniczanie paniki jako potencjalnego generatora nastrojów antyrządowych. Praca mediów państwowych w najbliższej przyszłości będzie podporządkowana temu wymogowi. If jeśli ukrycie skali tego, co dzieje się w Rosji, stanie się niemożliwe, powróci antyzachodnia propaganda (w tonie nazywania wirusa „amerykańską bronią”).’
„Władze Rosji znajdują się pod poważną presją”
Kirill Rogow, analityk polityczny i wiceprezes Fundacji Liberal Mission (Moskwa):
‘Reakcja władz rosyjskich na epidemię zasadniczo nie różni się od standardowej reakcji.Jest to tylko bardziej skomplikowane przez wewnętrzną kampanię polityczną związaną z poprawkami konstytucyjnymi, które zniosą ograniczenie dotyczące kadencji prezydentury Putina.
Kirill Rogow jest wybitnym rosyjskim analitykiem politycznym. Wśród jego publikacji znajduje się raport analityczny 1989: Dramat oczekiwań: demontaż komunizmu i 30 lat epoki postkomunistycznej.
Początkowo władze zamierzały wykorzystać zagrożenie epidemią do celów politycznych. Mer Moskwy wydał zakaz organizowania wydarzeń publicznych z udziałem ponad 5 000 uczestników kilka godzin po przyjęciu poprawek Putina i natychmiast po tym, jak opozycja złożyła wniosek o zorganizowanie wiecu przeciwko nim. Pod pretekstem przeciwdziałania zagrożeniu epidemicznemu władze zamierzają rozszerzyć stosowanie niekontrolowanych form głosowania w dniu ogólnokrajowego głosowania 22 kwietnia (w domu, przez Internet).
Idąc tą samą logiką, prezydent Putin podpisał 18 marca dekret wyznaczający dzień głosowania na 22 kwietnia, co wyglądało na nieodpowiedzialne w obliczu odwoływania wszystkich masowych wydarzeń na całym świecie.
Jednak, podobnie jak inne rządy, władze Rosji znajdują się pod poważną presją opinii publicznej oraz groźbą załamania systemu opieki medycznej, jeśli epidemia będzie rozprzestrzeniać się zbyt szybko.W związku z tym podejmują standardowe środki restrykcyjne i zastrzegają sobie możliwość przełożenia głosowania.
Wydaje się, że na początku tygodnia władze wierzyły, iż spowalniając tempo rozpowszechniania informacji, kupią sobie czas na przeprowadzenie ogólnokrajowego głosowania. Jednak teraz taka strategia wygląda na obarczoną coraz większymi kosztami.
Tak czy inaczej, zdolność władz do wpływania na strach przed epidemią w opinii publicznej jest dość ograniczona. Dziś sieci społecznościowe i internet stanowią już zdecydowanie zbyt duży udział w konsumpcji informacji przez Rosjan, a możliwości kontroli w tym zakresie ze strony rosyjskich władz są ograniczone.’
„Jakakolwiek krytyka władz jest wykluczona”
Denis Korotkow, dziennikarz, Nowaja Gazieta:
‘Telewizja kontrolowana przez Kreml mówi więcej o tym, jak koronawirus wyludnił ulice europejskich miast i opróżnił półki sklepowe w USA, niż o sytuacji w Rosji.
Jako dziennikarz śledczy Nowej Gaziety Denis Korotkow podążał tropem „kucharza Putina”, Jewgienija Prigożyna.Przeczytaj jego wywiad dla EUvsDisinfo: „Nic nie przebije dobrego, starego źródła z wewnątrz.”
Nie będzie żadnej strategii na kryzys – dobrze będzie, jeśli przynajmniej uda im się poradzić sobie z taktyką. Zwyczajowy przekaz jest taki, że mamy do czynienia z problemem, który przyszedł z zagranicy; ale my skutecznie sobie z nim radzimy, a w pogrążającej się w rozkładzie Europie jest jeszcze gorzej niż w Rosji.
Oczywiście, jakakolwiek krytyka władz jest wykluczona: władze będą przedstawiane jako zawsze działające w najlepszy możliwy sposób w obecnej sytuacji. Manipulacje statystykami są nieuniknione – i będą stosowane. Najprawdopodobniej już są stosowane. Bardzo trudno uwierzyć, że koronawirus jakimś cudem nie przekroczył naszych granic; Rosja nie jest całkowicie zamkniętym Związkiem Radzieckim.”
„Kreml nie chce być ‘częścią świata’”
Andriej Archangielski, dziennikarz, felietonista, redaktor działu kultury magazynu „Ogoniok”:
„Przez około dwa tygodnie pojawiał się strumień komunikatów jednego i tego samego rodzaju: „kryzys obnażył słabość Europy”; „wszyscy odwrócili się plecami do Włoch”; „nikt nie pomógł Ukrainie”.”Zamknięcie granic dało początek kolejnemu propagandowemu atakowi na Unię Europejską: „Gdzie jest wasza unia, gdzie jest wasza jedność?”. Wszystkie te punkty niosą jasny przekaz: demokracja nie jest w stanie poradzić sobie z tym wyzwaniem. Oczywiście, ostatecznie jest to atak na samą ideę demokracji, na otwarte społeczeństwo.
Andriej Archangielski jest wybitnym komentatorem zajmującym się tematyką propagandy i dezinformacji. Przeczytaj jego wywiad dla EUvsDisinfo: „Propagandzie trzeba się przeciwstawiać językiem wartości.”
Propaganda kpiła z Europejczyków, którzy „w panice wykupywali papier toaletowy”. Kiedy koronawirus dotarł do Rosji, okazało się, że Rosjanie zaczęli kupować papier toaletowy w ten sam sposób. Propaganda stoi teraz w obliczu interesującego zjawiska: każdy przekaz o Europie jest odbierany jak lustro – rosyjska publiczność nieuchronnie postrzega wiadomości jako „coś, co wkrótce wydarzy się u nas”. To dlatego widzimy teraz nieco mniej historii o „panice w Europie”.
Pandemia jest zjawiskiem globalnym i można z nią walczyć wyłącznie wspólnie. Ale Kreml nie chce być „częścią świata”. Dlatego strategia pozostanie taka sama: propaganda będzie próbowała dowieść, że u nas wszystko jest „inne”.Widzimy, jak prorosyjskie, prokremlowskie media aktywnie walczą teraz z „paniką i plotkami” wewnątrz Rosji: informacyjny bumerang wraca.
110 przypadków i liczba wciąż rośnie
Do 21 marca 110 przykładów prokremlowskiej dezinformacji dotyczącej koronawirusa zostało odnotowanych w bazie danych EUvsDisinfo.
Kliknij ten link, aby zobaczyć przykłady manipulacji, które pojawiły się w prokremlowskich mediach, w tym w rosyjskich mediach państwowych. Baza danych jest regularnie aktualizowana o nowe przypadki.
Górne zdjęcie: YouTube, zrzut ekranu z kanału Rossiya 1.
